Een Alma-Tadema voor Halbe Zijlstra

“De 19e-eeuwse schilder Alma-Tadema zei: ‘Zolang ik schilder, ben ik kunstenaar, als het af is, ben ik zakenman.’” Met dit citaat opent Halbe Zijlstra, staatssecretaris OC&W, een brief aan de Tweede Kamer waarin hij de uitgangspunten van het nieuwe cultuurbeleid (lees: de desastreuze bezuinigingen op cultuur) uit de doeken doet. De relevantie van Alma-Tadema’s citaat wordt als volgt toegelicht: “Kunst en commercie, podium en publiek zijn geen gescheiden werelden. Archieven en theaters, concertzalen en musea verlenen diensten aan publiek.”

Zo, zal Zijlstra (of zijn tekstschrijver) hebben gedacht, die zit. Klagende kunstenaars, ach, die snoeren we gelijk de mond met een uitspraak van iemand uit hun eigen kringen – een lichtend voorbeeld, een voorloper die wél wist hoe het moest.

Vervolgens licht de staatssecretaris toe hoe we de grondslag voor een ‘gezonde cultuursector’ kunnen leggen. De cultuursector, doceert Zijlstra, is afhankelijk geworden van overheidssubsidies en is het publiek uit het oog verloren. Dat moet anders, vindt hij. En daarom worden vanaf nu onder andere de volgende criteria toegepast bij de beoordeling van alle subsidieaanvragen:

• publiek: de instelling trekt voldoende bezoekers;
• ondernemerschap: eigen inkomsten staan in verhouding tot de subsidie;
• participatie en educatie: instelling is toegankelijk voor kinderen en jongeren.

Die punten laten aan duidelijkheid weinig te wensen over. De consequenties ervan zijn echter even duidelijk: na de structurele korting op het subsidiesysteem gaat de rest van het beschikbare geld naar cultuur die zichzelf weet te verkopen en goed valt bij een breed publiek. Logisch, aldus Zijlstra, want cultuur is niet van een elitair kliekje, maar van en voor iedereen, nietwaar?

Wat onze kenner van de negentiende eeuw achterwege laat, is dat Alma-Tadema afkomstig was uit zeer gegoede kringen en een Academie-opleiding volgde, die hem verzekerde zowel van een publiek (afkomstig uit diezelfde zeer gegoede kringen), als van de smaak en de techniek die nodig waren om dat publiek tevreden te stellen. Als producent van enorm populair, gemakkelijk verteerbaar en risicoloos realisme, kon Alma-Tadema zichzelf dus inderdaad gemakkelijk bedruipen – nogal wiedes, ja. Dit in tegenstelling tot collegaschilders zoals, zeg eens wat, Van Gogh of Gauguin, want die maakten schilderijen die veel minder goed vielen bij ‘het publiek’.

Toegegeven, dat van dat ‘risicoloze realisme’ zegt misschien meer iets over mijn voorkeur voor schilders als Van Gogh dan over het toenmalige succes van Alma-Tadema. Maar dat doet er niet toe: het probleem is dat Zijlstra, verantwoordelijk voor beslissingen die een onvoorstelbare impact gaan hebben op het gezicht van de Nederlandse cultuur, overduidelijk gezakt is voor Sociology of Art 101, maar vervolgens wel – de cultuurhistorische expert uithangend – ons een ‘gezonde cultuursector’ voorhoudt die in feite gemodelleerd is naar een zichzelf in stand houdend, gesloten economisch systeem, waarin geen ruimte is voor alles wat uitdagend, choquerend, experimenteel, subversief, visionair, utopisch, of anderszins radicaal vernieuwend is.

Zijlstra’s retorische move is typerend voor het huidige debat over de bezuinigingen in de cultuur. Cultuur, zo wordt ons voorgehouden, moet nut hebben, moet het publiek bereiken, moet ‘ondernemend’ zijn. Maar cultuur hééft ook nut, ráákt ook het publiek, en ís ook ondernemend. Dat realiseren we ons echter pas als we ophouden om, zoals onze huidige regering doet, nut, effect en ondernemerschap uitsluitend te definiëren in termen van economische winst. Want wie met weinig middelen een uitdagend, choquerend, niet voor kinderen geschikt toneelstuk op de planken brengt, die is per definitie ondernemend. En de kunstenaar die ons de schaduwkanten van de vooruitgang of commercialisering voorhoudt, en zodoende onder woorden brengt wat ‘het publiek’ helemaal niet wíl horen, die weet dat publiek wel degelijk te raken. En wie experimenteert met radicale toekomstscenario’s, of alternatieve wijzen om de wereld te verbeelden en vorm te geven, die is per definitie nuttig.

Voor dat soort cultuur moet ruimte, geld en aandacht zijn. Als Zijlstra en de huidige regering echter hun zin krijgen, rest ons straks alleen nog maar de cultuur van de Alma-Tadema’s.