Hofland en het verzet

In de nazomer van 2000 schreef H.J.A. Hofland in NRC een reeks artikelen waarin hij op zoek gaat naar "nieuw engagement" in de literatuur. Was schrijversengagement inderdaad een stuiptrekking van (of heimwee naar) de tijden van Voltaire, Zola of Sartre? Zijn deze auteurs inderdaad verworden tot de helden in "het simpele sprookje van de intellectueel" (gedachten worden tot woorden, tot revolutie, tot macht)?
Het werd een mooie, zij het tamelijk pessimistische reeks. Enkele citaten, als bescheiden eerbetoon aan de kersverse P.C. Hooftprijswinnaar.

Tientallen jaren geleden is het begonnen […]. De staat, de overheid, degenen die niet in rendement denken, overschatten toen al hun macht. […] De cultuur van het Westen [is] langzamerhand maar onweerstaanbaar in de dictatuur van het rendement terechtgekomen […]. Proefondervindelijk is bewezen dat de grootste aantallen worden ‘gescoord’ door de smaak van de miljoenen te plezieren. [Daarmee is] de vrije markt, zoals die zich in de afgelopen tien jaar heeft ontwikkeld, in haar anonimiteit de grootste vijand […] van de literatuur [geworden]

Volgens Hofland heeft de dictatuur van het rendement "de staat, de overheid en al degenen die niet in rendement denken" in de rol van een verzetsbeweging gedrongen. Een dag na het kamerdebat over het cultuurbeleid van ons rechtse rancunekabinet kunnen we vaststellen dat Staat en Overheid inmiddels passen voor die rol.

Een Alma-Tadema voor Halbe Zijlstra

“De 19e-eeuwse schilder Alma-Tadema zei: ‘Zolang ik schilder, ben ik kunstenaar, als het af is, ben ik zakenman.’” Met dit citaat opent Halbe Zijlstra, staatssecretaris OC&W, een brief aan de Tweede Kamer waarin hij de uitgangspunten van het nieuwe cultuurbeleid (lees: de desastreuze bezuinigingen op cultuur) uit de doeken doet. De relevantie van Alma-Tadema’s citaat wordt als volgt toegelicht: “Kunst en commercie, podium en publiek zijn geen gescheiden werelden. Archieven en theaters, concertzalen en musea verlenen diensten aan publiek.”

Zo, zal Zijlstra (of zijn tekstschrijver) hebben gedacht, die zit. Klagende kunstenaars, ach, die snoeren we gelijk de mond met een uitspraak van iemand uit hun eigen kringen – een lichtend voorbeeld, een voorloper die wél wist hoe het moest.

Vervolgens licht de staatssecretaris toe hoe we de grondslag voor een ‘gezonde cultuursector’ kunnen leggen. De cultuursector, doceert Zijlstra, is afhankelijk geworden van overheidssubsidies en is het publiek uit het oog verloren. Dat moet anders, vindt hij. En daarom worden vanaf nu onder andere de volgende criteria toegepast bij de beoordeling van alle subsidieaanvragen:

• publiek: de instelling trekt voldoende bezoekers;
• ondernemerschap: eigen inkomsten staan in verhouding tot de subsidie;
• participatie en educatie: instelling is toegankelijk voor kinderen en jongeren.

Die punten laten aan duidelijkheid weinig te wensen over. De consequenties ervan zijn echter even duidelijk: na de structurele korting op het subsidiesysteem gaat de rest van het beschikbare geld naar cultuur die zichzelf weet te verkopen en goed valt bij een breed publiek. Logisch, aldus Zijlstra, want cultuur is niet van een elitair kliekje, maar van en voor iedereen, nietwaar?

Wat onze kenner van de negentiende eeuw achterwege laat, is dat Alma-Tadema afkomstig was uit zeer gegoede kringen en een Academie-opleiding volgde, die hem verzekerde zowel van een publiek (afkomstig uit diezelfde zeer gegoede kringen), als van de smaak en de techniek die nodig waren om dat publiek tevreden te stellen. Als producent van enorm populair, gemakkelijk verteerbaar en risicoloos realisme, kon Alma-Tadema zichzelf dus inderdaad gemakkelijk bedruipen – nogal wiedes, ja. Dit in tegenstelling tot collegaschilders zoals, zeg eens wat, Van Gogh of Gauguin, want die maakten schilderijen die veel minder goed vielen bij ‘het publiek’.

Toegegeven, dat van dat ‘risicoloze realisme’ zegt misschien meer iets over mijn voorkeur voor schilders als Van Gogh dan over het toenmalige succes van Alma-Tadema. Maar dat doet er niet toe: het probleem is dat Zijlstra, verantwoordelijk voor beslissingen die een onvoorstelbare impact gaan hebben op het gezicht van de Nederlandse cultuur, overduidelijk gezakt is voor Sociology of Art 101, maar vervolgens wel – de cultuurhistorische expert uithangend – ons een ‘gezonde cultuursector’ voorhoudt die in feite gemodelleerd is naar een zichzelf in stand houdend, gesloten economisch systeem, waarin geen ruimte is voor alles wat uitdagend, choquerend, experimenteel, subversief, visionair, utopisch, of anderszins radicaal vernieuwend is.

Zijlstra’s retorische move is typerend voor het huidige debat over de bezuinigingen in de cultuur. Cultuur, zo wordt ons voorgehouden, moet nut hebben, moet het publiek bereiken, moet ‘ondernemend’ zijn. Maar cultuur hééft ook nut, ráákt ook het publiek, en ís ook ondernemend. Dat realiseren we ons echter pas als we ophouden om, zoals onze huidige regering doet, nut, effect en ondernemerschap uitsluitend te definiëren in termen van economische winst. Want wie met weinig middelen een uitdagend, choquerend, niet voor kinderen geschikt toneelstuk op de planken brengt, die is per definitie ondernemend. En de kunstenaar die ons de schaduwkanten van de vooruitgang of commercialisering voorhoudt, en zodoende onder woorden brengt wat ‘het publiek’ helemaal niet wíl horen, die weet dat publiek wel degelijk te raken. En wie experimenteert met radicale toekomstscenario’s, of alternatieve wijzen om de wereld te verbeelden en vorm te geven, die is per definitie nuttig.

Voor dat soort cultuur moet ruimte, geld en aandacht zijn. Als Zijlstra en de huidige regering echter hun zin krijgen, rest ons straks alleen nog maar de cultuur van de Alma-Tadema’s.

Onrust in de Vinexwijken

Bewoners van een Vinexwijk in Zaanstad zijn boos op hun buurtgenote Naima El Bezaz (NRC Handelsblad, p.2). In haar roman Vinexvrouwen beschrijft El Bezaz onder andere het promiscue gedrag in de buurt, het grootscheepse gebruik van illegaal door een buurvrouw verhandelde pillen en de gewoonte van autochtone vrouwen om topless in hun achtertuin te zitten. Tsjonge. Het is maar waar je je als Vinexvrouw of -man druk om maakt.

Vanochtend hadden we het in het hoorcollege van de eerstejaars over Werner Sollors' Beyond Ethnicity: Consent and Descent in American Culture (1987), en aan de hand daarvan over het gedicht 'De schil waarop wij leven' van Mustafa Stitou (2003). Ook dat gaat over Vinexwijken, en het is wel een paar graadjes heftiger dan de roman van El Bezaz. Geen seks met de buurvrouw of stiekeme pilletjes bij Stitou. Welnee. Deze Marokaanse Nederlander pakt net even steviger uit: de zelfbenoemde "pioniers" uit de Vinexwijken krijgen bij hem wel onaangenamere eigenschappen. "Schuilt er geen oneindig soort / Genoegzaamheid in deze oorden?", zo vraagt het gedicht zich af: een (zelf-)genoegzaamheid van angsthazen, gebaseerd op orde en op het onderscheid tussen "wij" en "zij":

en wie niet te categoriseren valt
in een aparte doos – woonkamers wemelen
van geruchten over een pedofiele buur

en asielkampen moeten het liefst
aan de horizon staan, zo scheidt men
het goede van het zwarte

Hier staat niet de truttige lelijkheid of de nauwverholen burgerlijkheid van de Vinexwijken ter discussie, zoals bij die arme El Bezaz, maar hier legt een dichter de vinger op xenofobie en racisme.

Voor zover ik weet heeft nooit één Vinexbewoner bij Stitou aan de deur geklopt. Waar El Bezaz volgens NRC van vanavond al boze buurmannen aan de deur heeft gehad, daar bleef Stitou's gedicht in 2003 onopgemerkt, ook al las hij het voor in een prime time uitgezonden televisieprogramma (Het nieuwe Nederland, VPRO). Je kunt Vinexbewoners kennelijk beter boosmaken door ze te verwijten dat ze topless zonnen dan door ze racisme aan te wrijven.

Voor wie Stitou's fenomenale bundel Varkensroze ansichten uit 2003 niet in huis heeft: het gedicht 'De schil waarop wij leven' is onder meer hier in zijn geheel te lezen.

Amsterdamse lezingen

December, de maand van reflectie en terugblikken op de afgelopen periode. In de wereld der letteren blijft men niet achter: discussies over de stand van zaken in de kunst en over haar toekomst; voordrachten van parels uit de Nederlandstalige poëziegeschiedenis; aandacht voor vergeten teksten van Nederlandse, Vlaamse, maar ook Zuid-Afrikaanse schrijfsters; een middag georganiseerd rondom de Friese jaren van Reve, de zogenaamde rampjaren. Wie durft de confrontatie aan? Wie is er niet bang voor literatuur?


- Donderdag 2 december -
Centrale Bibliotheek - Theater van 't Woord
Judith Uyterlinde in gesprek met Nicole Krauss
Aanvang: 20.30 uur
Met: Judith Uyterlinde, Nicole Krauss en Lieke Marsman

'Nicole Krauss (New York, 1974) verwierf internationale bekendheid met haar roman De geschiedenis van de liefde, dat in meer dan 35 landen werd vertaald. Het is een op haar eigen familieverhaal gebaseerd verhaal over een joodse man die ontsnapt aan de nazi-vervolging en naar de VS emigreert, zijn grote liefde achterna. Haar debuutroman Man komt kamer binnen werd verkozen tot Boek van het Jaar door The Los Angeles Times. Ze publiceerde verhalen in the New Yorker, Esquire en Best American Short Stories. Van haar verschijnt nu de nieuwe roman Groot huis over tastbare herinneringen aan verloren dierbaren. Nicole Krauss woont in Brooklyn, New York.

Lieke Marsman (1990) draagt voor uit haar poëziedebuut Wat ik mijzelf graag voorhoud.'

Entree: €10,00; €7,50 (CJP/Pas65/Stadspas)


- Vrijdag 3 december -
Spui25
Wat is kunst in 2020? Tweegesprek met Anna Tilroe en Thomas Vaessens
Aanvang: 17.00 uur

'Hoe ziet kunst eruit in 2020? Zal over tien jaar abstracte, conceptuele of juist figuratieve kunst de boventoon voeren? Welk soort poëzie wordt geschreven? Zullen gelegenheidsdichters een belangrijkere rol krijgen? of worden nieuwe technologieën in de kunst dominant? In deze aflevering van een serie tweegesprekken over wetenschap en kunst gaan kunstcriticus Anna Tilroe en neerlandicus Thomas Vaessens onder leiding van dichter en journalist Wim Brands in gesprek over de toekomst van de kunsten.'

Entree: gratis


- Vrijdag 10 december -
Perdu
De plaats van de dichter: Over het dichterschap van Marlene van Niekerk
Aanvang: 20.00 uur
Met: Marlene van Niekerk, Rosemarie Buikema en Alfred Schaffer

'"De plaats/rol van de romanschrijver en de roman is een plaats van veranderlijkheid, marginaliteit, vervreemding, subversie ten opzichte van de taal en het denken en de praktijken van de status-quo", aldus de Zuid-Afrikaanse auteur Marlene van Niekerk in een brief aan Rosemarie Buikema (DW B, 2007). Een omschrijving die dankzij geprezen romans als Triomf (1994), Agaat (2004) en Memorandum (2006) niet onbekend zal klinken.

Zou diezelfde rol weggelegd zijn voor Sprokkelster (1977) en Groenstaar (1983), de onvertaalde poëziebundels waarmee Van Niekerk oorspronkelijk debuteerde? Hoe zit het met haar poëzie? Welke plaats kunnen we haar rol als dichter toekennen? In Nederland is er tot op heden te weinig aandacht besteed aan Van Niekerks dichterlijke praktijken.

In Perdu wordt haar poëzie bij een groter publiek introduceren. Wat gebeurt er in haar poëzie? Welke plek neemt de poëzie in haar oeuvre in? Hoe verhouden haar gedichten zich tot Zuid-Afrika? Hoe kunnen we haar rol als dichter karakteriseren?

De avond wordt geopend met een inleiding, verzorgd door Rosemarie Buikema, hoogleraar en regio-ambassadeur van Zuidelijk Afrika van de Universiteit Utrecht. Alfred Schaffer, dichter en redacteur, zal in gesprek treden met Van Niekerk, onder andere over de verhoudingen tussen haar poëzie en haar romans, over haar rol als dichter en romanschrijver. Van Niekerk zal de avond afsluiten met voordrachten uit haar poëtische werk.'

Entree: €7,00; €5,00 (Studentenkaart/CJP/Pas65/Stadspas)


- Vrijdag 10 december -
Pakhuis de Zwijger
De langste dag
Aanvang: 21.00 uur
Met: meer dan zeventig dichters.

'Ruim 70 dichters uit Nederland en Vlaanderen zullen op vier podia gedurende 6 uur bijna 120 collega's opnieuw laten klinken. Van 'Egidius, waer bestu bleven?' uit het Gruuthusehandschrift tot 'Boem Paukeslag' van Paul van Ostaijen, van 'Ik vin je zo lief en zo licht' van Herman Gorter tot 'O krinklende winklende waterding' van Guido Gezelle: zowel de gekende hoogtepunten als de verborgen parels uit de Nederlandstalige poëziegeschiedenis komen in één avond voorbij.'

Voor meer informatie over dit evenement, zie de website.


- Zondag 12 december -
Centrale Bibliotheek - Harry Mulischzaal
De Zondagmiddag Poëzieclub
Aanvang: 14.00 uur.

'Ineke Holzhaus leest een collage gedichten van o.a. Leo Vroman en Hans Andreus over het thema ‘De dichter en het lichaam’, en introduceert dichter Willem Jan Otten. Willem Jan Otten draagt voor uit eigen werk en leest en bespreekt een gedicht samen met het publiek.'

Entree: €10,00; €7,50 (CJP/Pas65/Stadspas)


- Dinsdag 14 december -
Spui25
Schrijvende vrouwen
Aanvang: 17.00 uur
Met: Saskia de Vries, Lia van Gemert, Thony Visser, Margot Kalse, Elly van Munster, James Kennedy, Joyce Goggin en Julie Ruterbories.

'Tijdens deze bijeenkomst presenteert Amsterdam University Press twee titels: Women's Writing from the Low Countries 1200-1875 en Women's Writing from the Low Countries 1880-2010. Met de verschijning van deze boeken wordt getracht meer bekendheid te creëren voor Nederlandse en Vlaamse schrijfsters in heden en verleden. De insteek van de avond zal zijn hoe niet-Nederlanders kijken naar Nederlandse literatuur door vrouwelijke auteurs.'

Entree: gratis


- Donderdag 16 december -
Het Perron
Wie is er bang voor literatuur?
Aanvang: 20.00 uur
Met: Isolde Hallensleben, Jeroen van Kan e.a.

'Wie is er bang voor literatuur?' is de nieuwe en vernieuwende onderzoekshow van de SLAA waarin op zoek gegaan wordt naar de definities van het begrip ‘literatuur’ aan de hand van een actueel thema. In november ging het over Engagement in de literatuur, of beter gezegd: het gebrek daaraan in Nederland. Het thema voor december wordt via de website en Facebook in de loop van de maand bekendgemaakt.

Wie is er bang voor literatuur? wil de kloof tussen lezers en professionele literatuurbeoefenaars slechten op een manier waarbij specialisten en publiek met elkaar in gesprek gaan. Ben je geïnteresseerd om een keer in het lezerspanel te zitten, neem dan contact op via info@slaa.nl.'

Entree: €5,00


- Vrijdag 17 december -
Perdu
'Do You Feel It Too?' Een nieuw ervaringsparadigma in de maak
Aanvang 20:30
Met Joost de Bloois, Aetzel Griffioen, Nicoline Timmer, e.a.

'In de filosofie, de literatuur en de hedendaagse kunst zijn stappen ondernomen de postmoderne kritiek en ervaringsstructuur te doordenken. Een nieuw ervaringsparadigma lijkt daarbij in de maak: de constructie van een ‘gedeelde ervaringswereld’ en de constructie van een zelf in relatie tot de ander. Circulerende sleutelwoorden zijn intersubjectiviteit, inter-esse, intermedialiteit, interculturaliteit (kortom een ‘tussen’), alsook empathie, oprechtheid, kwetsbaarheid en verbondenheid.

Perdu onderzoekt het nieuwe ervaringsparadigma met literatuurwetenschapper en beeldend kunstenaar Nicoline Timmer, filosoof Aetzel Griffioen, literatuurwetenschapper en cultuurcriticus Joost de Bloois, e.a. Zij zetten de geschetste ontwikkelingen nader uiteen en gaan met elkaar in gesprek over vragen als hoe die ‘gedeelde ervaringswereld’ en ‘relationele zelfbegrippen’ in de verschillende voorstellingen eruit (kunnen) zien. Welke overeenkomsten en verschillen treffen we aan? Ligt er ruimte voor agency in besloten? Op welke wijze wordt een oprecht verbinden mogelijk gemaakt. Is de nieuwe ervaringswereld levensvatbaar in de postmoderne laat-kapitalistische wereld van vandaag?'

Entree: €7,00; €5,00 (Studentenkaart/CJP/Pas65/Stadspas)


- Donderdag 18 december-
Schijnheilig
Performance Podium de Weerzin
Aanvang: 20.30 uur
Met: Shishani Frankcxs, Rens van der knoop, HEUG, Jochua, Jakob Proyer, Artun Arasli, The Molecular Cousin of Space Bears e.a.

'Na een roerige november is het weer hoog tijd voor een beetje WEERZIN! Het is weer een verrassende opeenstapeling van uiteenlopende acts geworden, en
u bent meer dan welkom daar van te komen genieten.'

Entree: gratis


- Zondag 19 december -
Centrale Bibliotheek - Theater van 't Woord
Gerard Reve Middag
Aanvang: 15.00 uur

'Hoe belangrijk is de context Friesland voor Reve geweest? In hoeverre was de leegte van het Friese landschap, die nergens beschutting bood, van invloed op het proces van inkeer en de mystieke ervaring die Reve in Nader tot U beschrijft. Hoe eigentijds was achteraf bezien die oneigentijdsheid van Reve? Hoe tegendraads was de reactionaire houding die hij in de late jaren zestig steeds meer aannam? Zijn de tegenstellingen die hij zelf zo benadrukte bij nader inzien niet kenmerkend geweest voor een verwarrend tijdvak, waarvan de ware contouren nu pas duidelijk worden?

Lezing over de Friese periode van Gerard Reve door Huub Mous'

Entree: €5,00; €3,75 (CJP/Pas65/Stadspas)