Boos

In het Nederlands Fotomuseum is nu de tentoonstelling Angry: jong en radicaal te zien. Kunstenaar Jonas Staal trok zijn werk terug uit de tentoonstelling. NRC publiceerde de brief waarin hij zijn beslissing motiveert, evenals het antwoord van de organisatie. Beide brieven zijn de moeite van het lezen waard, omdat ze laten zien wat het verschil is tussen een kunstenaar die vanuit een politieke positie kunst maakt, en zij die denken dat politiek een onderwerp is dat in kunst aan de orde kan komen, zonder dat daar verder al te veel consequenties aan vast zitten.

Waar draait het conflict om?
Om te beginnen beschouwt Staal politiek radicalisme niet als een symptoom, als een uiting van onvrede die 'eigenlijk' psychologisch, sociaal of maatschappelijk is. Voor hem is het radicalisme een politieke positie pur sang: ‘Het duidt de mogelijkheid een positie vorm te geven die sociale en politieke systemen tot verandering dwingt.’ Nu luidde de oorspronkelijke titel voor deze tentoonstelling ‘Angry: de verbeelding van de radicaal’. En binnen dàt kader had Staal ook zijn bijdrage uitgewerkt:

De originele titel duidde voor mij de verbeelding als een ‘uitbeelding’ van de radicaal in de media, politiek en kunst, maar ook de ‘inbeelding’ van de radicaal in zijn streven naar een radicaal ander wereldbeeld. Dat is, in positieve zin, de ultieme betekenis die het begrip radicalisme kan hebben. Let wel: positief betekent hier meer dan het ontwikkelen van een goed educatief programma bij een tentoonstelling, maar een op fundamentele wijze herarticuleren van de bestaande sociale en politieke orde. De radicaal is, alhoewel vaak tegen wil en dank, een schepper.

Mij lijken Staal's uitspraken in ieder geval de moeite van het overdenken waard -- al was het maar omdat je deze opvatting niet snel tegenkomt in het door de media eindeloos rondgepompte discours over radicalisme.

De wind waait bij Staal duidelijk uit de neo-marxistische hoek, en iedere tentoonstellingsmaker weet op voorhand wat hij hier in huis haalt. Een organisatie heeft de plicht ervoor te zorgen dat een kunstwerk kan resoneren in het grotere geheel van de tentoonstelling. Het is dus geen onbetekenend detail als de titel van de tentoonstelling een aantal weken voor de opening wordt veranderd in: ‘jong en radicaal’. Staal verwijt de organisatie dat ze daarmee kiest voor een gelikt marketing concept, met het ‘eeuwig terugkerende sleutelwoord ‘jongeren’’.

Heeft Staal gelijk, of had de organisatie wel degelijk inhoudelijke redenen om te kiezen voor die andere opzet? Het halfbakken Nederlands in de antwoordbrief maakt de zaak er niet duidelijker op. (Zo zijn onderwerpen ‘tricky maar noodzakelijk om aan te kaarten’ en moest de organisatie ‘koorddansen op meerdere aspecten’.) Maar goed, dit is dan een belangrijk argument:

....de onvolgroeide hersenen en hormonale onevenwichtigheid van jongeren spelen een rol in het vermogen zich compromisloos in te zetten voor een zaak. Het zou flauw zijn om dat niet aan te stippen.

Subtekst: waar de jonge radicaal zelf denkt dat hij politiek stelling neemt, daar zijn het eigenlijk de gierende hormonen die spreken. Of wacht, nee, toch niet, want de brief vervolgt: ‘Anderzijds zou het volslagen onterecht zijn de idealen waar mensen voor staan daarmee af te doen.’

En zo wordt weliswaar de kool en de geit gespaard, maar is de brief ook onbedoeld het bewijs van de aanklacht van Staal, die stelt: ‘[jullie] ontkrachten [...] precies datgene wat jullie zogenaamd claimen te verdedigen.’ De kunstenaar biedt overigens nog wel zijn brief aan als kunstwerk. Ik vind dat de antwoordbrief, in al zijn onvolgroeide onevenwichtigheid, ook geëxposeerd moet worden.