De Amsterdamse Lezing

Pornografie

2011-11-11T14:51:00.008+01:00

‘Niets slaapverwekkender dan seks in de Nederlandse literatuur,’ schreef Martin Bril. Een misschien onverwachte uitspraak voor een hartstochtelijk schrijver die zelf een periode kampte met een seksverslaving.

Slaapverwekkend of toch onbewust stimulerend – sinds de jaren zestig, zeg maar de geile oude tijd, buigt ook de literatuurwetenschap zich over pornografie. Recentelijk verschenen nog Seks!... In de negentiende eeuw (2006) van Nop Maas en Venus in minirok. Seks in de literatuur na 1945 (2010) van Piet Calis.

Afgelopen woensdag organiseerde de Universiteit Leiden het symposium Pornografie in de Nederlandse literatuur. Hoewel ik op voorhand geprikkeld werd door de line-up van sprekers, mediëvist Herman Pleij, Hermans-biograaf Willem Otterspeer, Marja Pruis (De Groene Amsterdammer) en Arnon Grunberg, bekroop mij, toen ik eenmaal in een slecht verlicht, volledig blauw (o, ironie!) geverfd achterafzaaltje aankwam, toch het gevoel dat de deftige Universiteit Leiden hier eens even lekker ‘stout’ ging doen.

Vooral tijdens de eerste lezingen – respectievelijk over seks in de Middeleeuwen, de achttiende en de negentiende eeuw; weinig inspirerende overzichtsreferaten – overheerste toch het flauwe ginnegappen.

‘Door allerhande slijtage zijn er veel pornografische werken verloren gegaan.’ (Gegrinnik.)

‘In de Gentse hoerenbuurt, 'Taskut' (hihi) had de vrouw “een hond tussen haar benen”.’ (Gebulder.)

‘Om een Engelse hoer te laten leven moet je er een ander onderleggen die de hik heeft.’ (Boehaha.)

Zelf heb ik één keer echt gelachen. Dat was toen Herman Pleij bijna toneelspelend verbeeldde hoe een Middeleeuwse verteller het podium opsprong, het publiek trakteerde op een verse scheet en riep: ‘Mijn darm krimpt!’ Even dacht ik de middeleeuwen te kunnen ruiken.

Pas na de lunch werd het interessant met de lezing van Willem Otterspeer over W.F. Hermans, ‘Slaan en geslagen worden’. Otterspeer, die af en toe proefballonnetjes opwerpt van zijn nog te verschijnen biografie van Willem Frederik Hermans – zo lazen we laatst in de krant dat Hermans lid is geweest van de nazistische Kultuurkamer –, haalde Hermans aan die in de jaren veertig een erotisch gedicht van Roland-Holst citeerde. Hermans besloot dit gedicht destijds met ‘Ik zie het al, u bent vermoeid.’ Een betere timing had niet gekund en een zucht van verlichting ging door de zaal. Het hier aanwezige publiek in het Plexus Studentencentrum had het inmiddels flink gehad met de zogenaamde scabreuze voorbeelden uit de Nederlandse literatuur.

Hoewel Hermans bij wijze van stijloefening ook wel vieze rijmpjes heeft geschreven – Otterspeer presenteerde een rondeel waarin Hermans parodieerde op de erotische verzen van Bertus Aafjes – is pornografie in zijn oeuvre hoofdzakelijk verbonden met macht, geweld en wraak. Dat seks bij Hermans daarbij vaak uitmondt in onbevrediging, illustreerde Otterspeer treffend met de lamlendige neukpartij uit het begin van de De tranen der acacia’s (1951). ‘Ik moet klaarkomen, dacht hij en dan kan ik slapen. Als ik ten minste slapen kan, of is zij van plan de hele nacht te blijven?’

Verfrissend was de wijze waarop Marja Pruis haar betoog over pornografie in de recente Nederlandse literatuur opende. Pruis nam ons mee in haar eigen wereld waarin vrouwen van in de veertig in een restaurant, tijdens het oesterslurpen, discussiëren over pijpen.

Helaas schurkte Pruis daarna teveel tegen de feministische moraal. Als ik haar goed heb geïnterpreteerd zou Robert Vuijsjes Alleen maar nette mensen (2008) te weinig afstand nemen van een racistische, mysogyne machocultuur die opnieuw – zij het deels ironisch, maar toch – tot leven gewekt zou zijn door vrouwenhater Michel Houellebecq. Hiernaast zouden volgens Pruis vrouwelijke pornografen, ‘pleasers en hoerige animatrices’ zoals Heleen van Royen en Charlotte Roche, zichzelf niet moeten verlagen door in te spelen op het taboe dat vrouwen geen vuile, promiscue seks mogen beschrijven. Valt er dan echt niets anders over de porno bij Vuijsje, Van Royen en Roche te zeggen? Even voorspelbaar vond ik Pruis’ concluderende onderscheid in ‘goede’ pornografische literatuur (Oek de Jong) en ‘slechte’ pornografische literatuur (Heleen van Royen).

Gelukkig hielp Grunberg. Hoewel hij niet direct op Pruis in ging, verkondigde hij vrij snel wat ik zo-even had gedacht, namelijk dat het zinloos is om te spreken van kunstzinnige porno en niet-kunstzinnige porno. Volgens Grunberg definieert porno zich door transgressie; het feit dat we er eigenlijk niet naar mogen kijken is een essentieel onderdeel van de lustbeleving. En daarbij geldt: hoe smakelozer, des te lustopwekkender. ‘We kijken het liefst naar seks met de buurvrouw.’

Deze en andere conclusies trok Grunberg na zijn veldonderzoek naar pornografie. Grunberg was de afgelopen maanden ‘onder de pornografen’ gegaan om de mens achter de pornograaf te bestuderen. In even hilarische als beschamende anekdotes gaf Grunberg alvast een voorproefje van zijn nog te publiceren onderzoek naar consumenten en producenten van Nederlandse porno. De schrijver stond hier in de gedaante van pornograaf, in zijn meest letterlijke betekenis. Het publiek luisterde ademloos, klaarwakker.

De dag had mijn hoge verwachtingen niet kunnen waarmaken. ’s Avonds moest ik opnieuw denken aan een sprekend voorbeeld uit de lezing van Marita Mathijsen. Van De bruiloft van Jacob Stootgraag (1829) is alleen de titel nog in ons bezit, voor de inhoud zijn we aangewezen op onze eigen verbeelding. Dat is waarom literatuur moeilijk pornografie verdraagt: de verbeelding is stimulerender dan het woord, de taal zwakker dan het beest.

Is het postkolonialisme dood?

2011-10-30T11:01:00.001+01:00

‘Het postkolonialisme is dood’, verklaarde de Leuvense hoogleraar Theo D’haen in zijn eerste lezing op het colloquium (Post)koloniaal nieuws, dat op vrijdag 28 oktober j.l. werd gehouden in het Amsterdamse politiek-cultureel centrum Spui25, ter gelegenheid van het eerste lustrum van de leerstoel West-Indische Letteren. Maar zijn collega’s weerspraken die opvatting met verve: Ieme van der Poel (UvA) over sprak over de verwerking van postkoloniale stereotypen in de Franse exotische iconografie en Franstalige strips. Ena Jansen (VU/UvA) bekeek de verwerking van het slavernijverleden in een nog uit te komen roman van de grote Zuid-Afrikaanse schrijver André Brink. Wim Rutgers (Universiteit van Curaçao) keek naar de nieuwe Masters Literatuur en schoolboeken op de voormalige Antillen. Pamela Pattynama (UvA) analyseerde de film Ver Van Familie van Marion Bloem als document van Indische herinnering. En leerstoelhouder Michiel van Kempen besprak trans-atlantische invloeden op de canon van de West aan de hand van werk van Albert Helman en Clark Accord. De zaal zat vol en kreeg op de door Marita Mathijsen geopende middag, een fraaie staalkaart getoond van hoe de literatuurwetenschap tegenwoordig omgaat met de cultuur van voormalige koloniën. Is het postkolonialisme dood? Discussie wordt vervolgd. Een foto-impressie.

Theo D'haen

Ieme van der Poel

Ena Jansen

Wim Rutgers

Pamela Pattynama

Michiel van Kempen

Een deel van het publiek

2011-09-18T20:02:00.003+02:00

Jay Bolter begon vandaag maar weer eens bij het begin op het International Symposium on Electronic Art 2011. Daar zijn keynotes tenslotte heel geschikt voor. De New Media professor van Georgia Tech vertelde in Istanbul een zaal vol kunstenaars en wetenschappers wat ze al wisten (2 miljard mensen beschikken over internet. Iedere maand worden er 2.5 miljard foto’s op Facebook gezet- dat soort duizelingwekkende getallen), om vervolgens de vraag te stellen wat de invloed van digitalisering is op kunst.

Vrij weinig, stelde Bolter hij tot zijn eigen verbazing vast. Hoe hard men ook ‘The End of Art’ heeft uitgeroepen sinds de jaren ‘ 60, in de praktijk is kunst niet zozeer verdwenen als wel gefragmenteerd. Hoewel we het erover eens zijn dat ‘there is no agreement what constitutes culture’, blijkt het geloof in de Kunst nog springlevend.

Desalniettemin sluit de nieuwe media kunst zich aan bij de revolutionaire kunstopvattingen uit de avant-garde. Bolter wees erop dat dit ‘popular modernism’ een contradictio in terminis inhoudt. Digitale kunstenaars, zo stelde Bolter, ‘want it both ways’: ze willen een revolutie, maar tegelijk willen ze aansluiten bij gevestigde opvattingen over Kunst. Hij liet voorbeelden zien van flash mobs (bekijk vooral http://www.youtube.com/watch?v=jwMj3PJDxuo) en alternate reality games. De meeste digitale kunst, zo concludeerde hij, probeert omdanks hun avant-gardistische ‘ family-ressemblances’ helemaal niet de maatschappij te veranderen. De makers hebben volgens Bolter zelden een politieke agenda buiten het willen delen en vrij verspreiden van beelden en informatie, zelfs op de activistische site 4chan. Alleen in de daaruit voortgekomen beweging Anonymous zag Bolter revolutionaire potentie- zij steunen wikileaks en bestrijden bijvoorbeeld Scientology actief. Anonymous ziet zichzelf alleen weer niet als kunst, concludeerde Bolter wat spijtig.

Een optimistische Australische uit de zaal merkte op dat de wijze waarop kunst in Nederland tegenwoordig actief onderdrukt wordt, betekent dat kunst wel een zekere subversieve kracht moet hebben. Waarom zou de regering het anders willen onderdrukken? Als we zo redeneren, is het ook een goed teken dat 4chan in Turkije niet toegankelijk is, ‘after legal evaluation’ . Zo is ook de digitale kunst nog een beetje subversief.

Reve-biografie verschijnt voorlopig niet

2011-06-18T18:05:00.003+02:00

Donderdagmiddag meldde Het Parool dat Joop Schafthuizen in het kort geding tegen Van Oorschot en Nop Maas door de rechter in het gelijk is gesteld. Die legde niet de door de weduwnaar van Reve geëiste dwangsom van €100.000 per citaat op, maar wel een boete van €50.000 per afgedrukt citaat uit ongepubliceerd werk van Reve, met een maximum van €500.000.

Aangezien het slotdeel van Maas’ driedelige biografie voor een groot deel uit zulke nog niet eerder gepubliceerde citaten bestaat, wordt de verschijning ervan ernstig bemoeilijkt. Op zijn uitspraak uit december 2010, dat de biografie desnoods met parafrases zou verschijnen, kwam Maas later terug: Reve laat zich niet parafraseren. De vrees dat de biografie helemaal niet verschijnt, dreigt nu bewaarheid te worden.

Schafthuizen stelde tijdens de zitting, waarvan op dit blog eerder mijn verslag verscheen, dat het boek een diffamerend beeld schetst van Reve en hun relatie. Volgens Maas en Van Oorschot zijn alle wijzigingen die Schafthuizen eiste ‘tot op de komma’ doorgevoerd. Zij stelden dat er een mondelinge overeenkomst was gesloten; opnames van telefoongesprekken moesten dit bewijzen. De rechter oordeelde echter dat de telefoongesprekken dat niet aantonen. Ook heeft Schafthuizen nooit schriftelijk toestemming gegeven voor publicatie van deel 3, ondanks herhaaldelijk aandringen van Van Oorschot; bij deel 1 en 2 had hij dat al in een vroeg stadium gedaan. Op die manier had Schafthuizen bij deel 3 tot op het laatste moment de macht de publicatie te voorkomen door zich te beroepen op zijn auteursrecht.

Nog altijd is niet duidelijk wat Schafthuizen bedoelt met dat diffamerende beeld. Hij heeft tijdens de zitting op 26 mei slechts verklaard dat het boek een beeld zou schetsen als zou zijn relatie met Reve slechts hebben gedraaid om erotiek, drank en geld. Maas en Van Oorschot hebben toen aangevoerd dat er wel meer thema’s aan bod komen, zoals Schafthuizens goede zorgen voor de aan Alzheimer lijdende Reve en Reves Mariaverering.

Wat drijft Schafthuizen? Joris van Casteren schreef in een column in HP/De Tijd dat het de weduwnaar zou gaan om passages over diens pedoseksuele voorkeuren. Toen Reve in 2001 de Prijs der Nederlandse Letteren uit handen van koning Albert zou ontvangen, leidde Schafthuizens gedrag tot een schandaal. Schafthuizen zou jongetjes uit de buurt hebben betast, waarop de Vlaamse minister van cultuur Bert Anciaux koning Albert adviseerde Reve niet ten paleize te ontvangen en hem de prijs niet persoonlijk te overhandigen. Er bestaat een interview uit die tijd met Schafthuizen, waarin op de achtergrond een kwade Reve te zien is. Wat de pedoseksuele verdenkingen betreft zou het boek dus niet zo onthullend hoeven zijn.

Zou het dan toch om geld gaan? Schafthuizen doet er in de media in elk geval alles aan om de indruk te wekken dat dat niet het geval is. Vrijdag werd bekend dat hij het Rijksmuseum bijna 500 foto’s van Reve schenkt. Dat is niets voor Schafthuizen, die er bij Reve altijd op heeft aangedrongen overal veel geld voor te vragen, zelfs voor korte interviews.

Als het Schafthuizen te doen is om het geheimhouden van privédetails, lijkt hij daarin in niets op Reve, bij wie leven en werk eigenlijk een eenheid vormden. Het is dan ook van enorm cultuurhistorisch en literair belang dat dit boek er komt. Schafthuizens advocaat verklaarde donderdag dat er met Schafthuizen goed te praten valt. Het is niet ondenkbaar dat één van de condities waaronder zo’n gesprek gevoerd kan worden het meebrengen van een grote zak geld is. Deze week won het auteursrecht het van de literatuurgeschiedenis. Althans: voorlopig.

A.B.C. Swart

Kill the Widow

2011-06-17T07:42:00.004+02:00

Wat zou Nop Maas nu gaan doen met het laatste deel van zijn Reve-biografie? Gaat hij het boek uitkleden? Zet hij 'Roman' op de kaft? Wacht hij tot Schafthuizen door de Allerhoogste tot zich geroepen is? Het is vreselijk voor de vele ijverige navorsers van schrijversarchieven en briefwisselingen, maar zullen we nu dan maar definitief besluiten dat het genre van de biografie niet tot de literatuur behoort, en al helemaal niet tot de wetenschap, maar dat het doodeenvoudig merchandising is?

Can Poetry Save Lives?

2011-06-15T12:53:00.000+02:00

Al enige tijd geleden introduceerde het collectief The Electronic Disturbance Theater – bestaande uit de kunstenaars en academici Ricardo Dominguez, Brett Stalbaum, Amy Sara Carroll and Micha Cardenas – een controversiële telefoonapplicatie: The Transborder Immigrant Tool (TBT), een ‘safety tool’ die immigranten op veiligere wijze door de woestijn tussen Mexico en de VS helpt navigeren. Voor de applicatie heb je geen chique iPhone of BlackBerry nodig. Het enige waarover je moet beschikken, is een Motorola i455:

[…] the Motorola i455 cell phone, which is under $30, available even cheaper on eBay, and includes a free GPS applet. We were able to crack it and create a simple compasslike navigation system. We were also able to add other information, like where to find water left by the Border Angels, where to find Quaker help centers that will wrap your feet, how far you are from the highway […]. (Dominiguez in Vice Magazine

Met behulp van GPS en het zogenaamde Virtual Hiker Algoritme van Brett Stalbaum is de applicatie niet alleen een eenvoudig navigatiesysteem, maar geeft het ook weer waar in nood verkerende immigranten water, snelwegen, grenspatrouilles en andere checkpoints kunnen vinden - ‘things to make the application really benefit individuals who are crossing the border.’ (Dominiguez in Vice Magazine). Zoals bekend sterven er jaarlijks nog honderden mensen in een poging de Mexicaanse grens over te steken. Eén van de motivaties achter het TBT-project is om de aandacht weer te vestigen op de humanitaire crisis die zich in het woestijngebied afspeelt. De actiegroep wil dat het immigratiedebat zich in de eerste plaats weer concentreert op de onnodige slachtoffers, op de onschuldige mensen die onder gruwelijke omstandigheden vechten voor hun leven. Hoe kunnen ‘illegale’ immigranten worden opgevangen en van humanitaire hulp worden voorzien?

De tool heeft veel aandacht gegenereerd (in BBC World, NBC, Fox News, en de UCSD Guardian). Tegenstanders vrezen dat de applicatie mensen stimuleert de oversteek te maken (geestig in dit verband is de opmerking van Fox-nieuwslezer Glenn Beck die in alle (geveinsde?) razernij en overdrijving van een ‘collapse’ van de Amerikaanse natie spreekt, zie dit filmpje). De makers benadrukken echter dat hun creatie in de eerste plaats een ‘safety tool’ is, ‘not trying to resolve the political anxieties of these communities or resolve the inadequacies of a fictional border for a so-called free-trade community. Again, our position is that it’s not a political resolution; it’s a safety tool.’

Interessant is dat de mogelijkheden van de applicatie hier nog niet ophouden. Tijdens het navigeren kunnen de vluchtelingen ook luisteren naar poëzie. Niet zomaar poëzie, maar poëzie over primaire levensbehoeften. “What constitutes sustenance?”, vraagt deze poëzie zich af. Via voordrachten – o.a. van Luis Alberto Urrea en Amy Sara Carroll – wil het collectief terug naar ‘utopian impulses of hospitality, freedom, justice, – and the aesthetic’. De gedichten brengen de luisteraar in een sfeer van gastvrijheid, gelijkheid, recht, van het esthetische. De poëzie ingezet om de reis, die niet alleen gevaarlijk, maar vaak ook ontzettend lang is, dragelijker te maken. Een poëtische interventie die op de tijd reflecteert en de ellende tracht te verlichten. Ik zou willen zeggen: digitale poëzie die zich niet alleen afspeelt op het scherm, maar een rol speelt in de wereld, die zich verzet tegen ‘the very conditions of life and death which are created by biopower’ (aldus Cardenas). In hoeverre ze daarin slaagt, kan ik gelukkig niet beoordelen. Het gebaar vind ik in ieder geval erg mooi. Het levert poëzie op die zich verhoudt ten opzichte van de misstanden in het Amerikaanse immigratiebeleid. Of in de woorden van de makers: het biedt ‘a biopolitical gesture, an experiment in Science of the Oppressed, a form of poetic sustenance and a media virus’.

Amsterdamse Lezingen

2011-06-04T23:47:00.005+02:00

- Dinsdag 7 juni -
SLAA
Uitgesproken! Poëzie op de planken
Aanvang: 19.00 uur
Met: Tsead Bruinja, Remco Campert, Ellen Deckwitz, Daan Doesborgh, Rob Schouten, Anne Vegter en F. Starik (presentatie en gesprek)

Op 28 februari 1966 organiseerde Simon Vinkenoog Poëzie in Carré, het startschot voor een nieuw fenomeen in de literaire wereld: voordrachtspoëzie. Vroeger en nu worden op deze avond samengebracht: Rob Schouten bespreekt enkele hoogtepunten uit de geschiedenis van de voordrachtspoëzie. Remco Campert zal met zijn voordracht de stem van de Vijftigers doen herleven. Anne Vegter, Tsead Bruinja, Ellen Deckwitz, en Daan Doesborgh laten horen hoe performers tegenwoordig klinken.

Comedy Theater, Nes 110, Amsterdam. Kaarten €10,00; €8,00 Stadspas/CJP/65+; €5,00 studenten; gratis met passe-partout. Reserveren via www.comedytheater.nl of (020) 4222777.

- Donderdag 9 juni -
De Nieuwe Liefde
De Nieuwe Liefde ontvangt: Alain de Botton
Aanvang: 20.00 uur

Schrijver en filosoof Alain de Botton geeft een uitgebreide lezing (Engelstalig) naar aanleiding van zijn nieuwste boek Religie voor atheïsten. Deze lezing wordt gevolgd door een interview met filosofe en publiciste Stine Jensen en publiek krijgt vervolgens de mogelijkheid vragen te stellen.

Proberen te bewijzen dat God niet bestaat kan een geliefd tijdverdrijf zijn voor atheïsten, maar waar het werkelijk om gaat is niet zozeer de vraag of er een God is, maar hoe je verder redeneert wanneer je hebt besloten dat Hij er niet is. In dit uiterst originele boek betoogt Alain de Botton dat de seculiere samenleving veel kan leren van religies als het gaat om zaken als gemeenschapszin, ethiek, onderwijs en kunst. Religie voor atheïsten zet de dogmatische kanten van religies overboord, waarna er enkele aspecten uit gefilterd worden die troostrijk kunnen zijn voor de sceptische hedendaagse mens.

Entree: €12,50 of €10,- voor studenten. Bestel een ticket via de website.

- Donderdag 9 juni en vrijdag 10 juni -
Frascati
A.M.
Aanvang: 19.30 uur.

'Arnoud Noordegraafs multimediavoorstelling A.M. voor sopraan, vier instrumenten en
video-installatie is geïnspireerd door Tokio en de romans van Haruki Murakami. Als een Engel van de Nacht leidt de Japanse sopraan Mikae Natsuyama ons door het filmverhaal van een jongen en een meisje die, op zoek naar hun identiteit, elkaar tijdens een magische nacht in Tokio ontmoeten, verliezen en weer terugvinden.

In zijn compositie roept Noordegraaf met een breed palet aan klankkleuren, stadsgeluiden en flarden van nachtclubmuziek de bijna ongrijpbare magie van deze magnetische stad op. De film wordt simultaan op meerdere schermen en vanuit verschillende invalshoeken vertoond in een speciaal voor het Holland Festival gemaakte versie met livemuziek.'

€18 (incl. verwerkingskosten)/13,50 (incl.alle kosten).

- Vrijdag 10 juni -
Spui25
Boekpresentatie 'Griezelig gewoon'. Gotieke verschijningen in Nederlandse romans, 1980-1995
Aanvang: 17.00 uur
Met: Agnes Andeweg, Renate Dorrestein, Marja Pruis

'Hedendaagse Nederlandse auteurs putten naar hartelust uit het repertoire van de ‘gothic novel’. Agnes Andeweg analyseerde zes van deze gotieke romans: Letter en Geest. Een spookverhaal van Frans Kellendonk, De vierde man van Gerard Reve, Vriend van verdienste van Thomas Rosenboom, Noorderzon en Het perpetuum mobile van de liefde van Renate Dorrestein en Spookliefde van Vonne van der Meer. In elk van deze romans maakt het gotieke zijn entree: met een geheim kamertje op zolder, een spookverschijning in de bibliotheek, kraaien op de begraafplaats, corrupte monniken op een eiland of een metamorfose tot vampier. De verschijningen van het gotieke in deze romans laten zich lezen als een commentaar op de moderniseringen van de Nederlandse samenleving in de jaren zestig en zeventig. Via het gotieke drukken deze romans ambivalenties uit over nieuwe man-vrouwverhoudingen en nieuwe opvattingen over seksualiteit.

Literatuur uit de jaren tachtig is wel beschuldigd van gebrek aan engagement. Gelezen door de lens van het gotieke blijken de hier gepresenteerde romans niet onmaatschappelijk zijn, maar juist zeer betrokken bij de fricties over nieuwe definities van sekse, seksualiteit, sociale mobiliteit, vriendschap en religiositeit.'

Entree is gratis, wel van tevoren reserveren via de website.

- Dinsdag 14 juni -
SLAA
Gekte en literatuur
Aanvang: 20.00 uur.
Met: A.H.J. Dautzenberg, Esther Gerritsen, Astrid Lampe en Frénk van der Linden (interview)

De literatuur kent van oudsher wel ruimte voor het doorbreken van taboes. Schrijvers kunnen in de literatuur via hun personages gedragstaboes opvoeren en gebruiken deze ruimte om grenzen van het menselijk gedrag te onderzoeken. Ook vormen het afwijken van de norm en gek gedrag een haast cruciaal onderdeel van het kunstenaarschap in het algemeen. Maar de vraag is waar die ‘gekte’ dan uit bestaat en of dat inmiddels niet ook een standaard gegeven is geworden voor het gedrag van de kunstenaar? Gekte is uiteindelijk een verziekte vorm van, of sterk doorgevoerde, verbeelding.

Op deze avond zullen we met de schrijvers een gesprek aangaan over de volgende thema's: ervaren ze vrijheid om grenzen op te zoeken en taboes als ‘gekte’ of manifestaties van ‘vreemd’ gedrag naar voren te laten komen in hun werk, of voelen ze zich ingeperkt in die vrijheid? Wordt hun gedrag steeds meer langs autobiografische meetlatten gelegd en worden ze persoonlijk afgerekend op hun verbeelding? En ligt vooral het begrip verbeelding zelf niet onder vuur: hoe ervaren de schrijvers zelf de grens tussen persoonlijke fascinatie voor een onderwerp en het autobiografische, en is dat überhaupt belangrijk voor ze?

Entree: €10,00/ €8,00 (Stadspas, CJP, 65+), €5,00 (studenten) en gratis met de SLAA-passepartout. Kaartjes reserveren via info@slaa.nl.

- 14 t/m 19 juni -
Rotterdamse Schouwburg
42ste Poetry International Festival

'Het Poetry International Festival is voor het 42e jaar op rij het feestelijke podium voor de wereldpoëzie. De klank van de dichters en hun gedreven, inspirerende kijk op de wereld, de kracht en de schoonheid van de taal en de ontmoeting tussen de vele dichters en wereldtalen, zorgen voor een grote rijkdom en verscheidenheid aan poëzie. Pure poëzie als voordracht of poëziespecial, maar ook als documentaire en poëzietheater, debat, interview, als masterclass of versmolten met beeldende kunst; overdag, ’s avonds, groot en klein en op vele locaties in en om de Rotterdamse Schouwburg.

Speciale programma’s zijn er over Nobelprijswinnares Wisława Szymborska, de verticale poëzie van Roberto Juarroz, het tot op de laatste lettergreep geordende levenswerk De weg naar Egypte van Gertrude Starink en de schier eindeloze hoeveelheid muzikale gedichten van agitator pur sang en eeuwige banneling Bertolt Brecht. Rotterdamse poëzie staat centraal op de eerste avond van het festival en ook dit jaar ontvangt de schrijver van het beste poëziedebuut de C.Buddingh’-prijs.

Het festivalthema Chaos en Orde wordt uitgediept in speciale programma’s, interviews en dichtersdebatten. In ‘Poëtica van de overmoed’, ‘Dit ben ik’ en ‘Wat zeg ik’ reageert poëzie op ontwikkelingen wereldwijd, zoals financiële crises, natuurrampen en revoluties, de drang naar grip en controle op de omgeving, de enorme behoefte aan communicatie en self exposure via de almaar groeiende mogelijkheden van internet en het taalgebruik dat tegelijk onpersoonlijker én intiemer wordt.

Voor alle programma’s geldt: entree naar eigen waardering, de meeste programma’s zijn language no problem.

- Vrijdag 24 juni -
Perdu
Titels, een expositie
Aanvang: 20.30 uur
Met Pieke Werner, K.Schippers, Tine Melzer, Maartje Wortel, Bernke Klein Zandvoort, Caroline Ruigrok, Samuel Vriezen, Dorine van Meel, Maartje Smits en vele anderen!

'Marcel Duchamp zei eens dat de titel van een kunstwerk een onzichtbare kleur was. Mensen hebben namen, kunstwerken hebben titels, dieren en planten hebben een terminologie, producten hebben een merk.
Wij bezitten de taal om het beeld te laten leven, om te benoemen wat wij bedoelen, om te verwijzen. Mensen geven mensen namen, schrijvers doen dat bij personages, beeldend kunstenaars doen dit bij hun werk. Wat zijn de omstandigheden bij bepaling hiervan, en nog belangrijker; wat zijn de gevolgen?
Dat we worden beïnvloed door titels in het kijken naar kunst is een zaak om opgewonden over te raken. Het vormt de inzet voor het experiment Titels. Deelnemers aan dit experiment vertegenwoordigen wederzijds de titel of het kunstwerk. Deze avond brengt Perdu de voordracht van kunstwerken en hun titels.'

Entree: 7 euro/5 euro (met vrienden-, studenten- of stadspas).

‘Gerard Reve verdient een biografie’

2011-05-29T12:37:00.004+02:00

Een verslag van het kort geding over het slotdeel van de Reve-biografie

Afgelopen donderdag diende in de Rechtbank van Amsterdam het kort geding dat Joop Schafthuizen tegen uitgever Wouter van Oorschot en biograaf Nop Maas heeft aangespannen. Schafthuizen wil de publicatie van het slotdeel van de biografie van één van de belangrijkste Nederlandse schrijvers verhinderen, omdat het boek volgens hem een ‘diffamerend beeld’ geeft van Reve en hun relatie. Hij probeert publicatie te voorkomen door het gebruik van citaten uit ongepubliceerde brieven te verbieden. Voor elk citaat dat toch in de biografie wordt opgenomen, eist hij nu een dwangsom van €100.000,-.

Maas werkte van januari tot oktober 2010 aan het lijvige boek dat de laatste dertig jaar van het leven van Gerard Reve beschrijft. Schafthuizen, die gedurende deze periode Reves partner was en hem tot diens dood in 2006 heeft verzorgd, is Reves enige erfgenaam en daarom de enige die over het auteursrecht van Reves werk beschikt. Om die reden kreeg Schafthuizen in oktober typoscripten van het boek toegestuurd en nam Maas het hele boek tot in detail met hem door. Maas bracht op zijn verzoek talloze wijzigingen aan, en Schafthuizen leek daarna tevreden met het resultaat. Hij wilde wel graag een drukproef ontvangen. ‘Het gaat erom dat niets wordt vergeten,’ zou hij toen volgens Van Oorschot hebben gezegd.

Maar als Schafthuizen in november de drukproef heeft ontvangen, gaat het mis. Vol strepen stuurde Schafthuizen de proef terug. Hij eiste het verwijderen van nog eens honderden geldbedragen en meer dan zestig passages, waarvan vele meerdere pagina’s lang. In totaal wilde hij meer dan de helft van de ruim 700 bladzijden tellende drukproef schrappen. Aanvankelijk kondigde Nop Maas aan alle citaten te zullen parafraseren, maar later zag hij daar toch vanaf: ‘Reve laat zich niet makkelijk parafraseren.’ De eerste twee delen van de biografie hadden hun succes voor een belangrijk deel te danken aan de talrijke citaten uit de prachtige brieven die Reve aan God en de wereld schreef.

Schafthuizen had rechter Peeters verzocht de hele zaak achter gesloten deuren te behandelen. Nadat de rechter dit verzoek in overweging had genomen en, op grond van het maatschappelijke belang van de openbaarheid van de rechtspraak, had afgewezen, mocht het publiek, dat ongeveer vijftien mensen telde, in het zaaltje plaatsnemen. Indien iemand wilde citeren uit Reves ongepubliceerde werk, mocht Schafthuizen de rechter verzoeken het publiek even de zaal te laten verlaten. Voor elk citaat werd daarom Schafthuizens toestemming gevraagd, maar hij maakte geen gebruik van zijn recht.

Het boek werd nauwelijks inhoudelijk behandeld. Het ging niet zozeer om de inhoud van het boek, en volgens de rechter niet eens om auteursrecht, maar om de vraag of er over de tekst overeenstemming is bereikt. Zoals Schafthuizen al in uitzendingen van Brandpunt en Met het oog op morgen verklaarde, bestaat het derde deel van Maas’ Reve-biografie volgens hem uit ‘smaad, laster, leugens’. In de rechtszaal wilde hij daar alleen aan toevoegen dat Maas’ boek slechts een smeuïge, diffamerende aaneenschakeling is van ‘erotiek, drank en geld’. Volgens Van Oorschot en Maas sluit de biografie aan bij een reeds bestaand beeld. Bovendien komen er in het boek nog meer thema’s aan de orde, zoals religie, politiek en Schafthuizens zorgzaamheid voor de aan Alzheimer lijdende Reve. De rechter merkte op dat een biograaf van Gerard Reve moeilijk om de thema’s erotiek, drank en geld heen kan. Hij had weliswaar ‘slechts enkele boeken’ van Reve gelezen, maar meende toch te kunnen vaststellen dat deze thema’s zowel in Reves leven als in zijn werk een grote rol speelden. Deze thema’s hielden hem nu eenmaal bezig. Schafthuizen zou zich het boek volgens de rechter wat minder moeten aantrekken: ‘Als je toestemming geeft voor een biografie, moet je er rekening mee houden dat er elementen in zitten waar je niet blij mee bent.’

Advocaat Spoor noemde de aanpassingen die Schafthuizen eist absurd. ‘Hij schrapt alles wat hem niet zint.’ Een voorbeeld dat in de zaal tot hilariteit leidde was het schrappen van het bedrag dat Reve in 1985 na zijn gastcolleges bij de Universiteit Leiden aan overhemden probeerde te declareren. Spoor verwees naar een brief van Schafthuizen, waarin deze verbiedt alle citaten uit correspondentie met een zevental bij voornaam en de eerste letter van de achternaam genoemde personen op te nemen in de biografie. ‘Daar komt de aap uit de mouw,’ aldus Spoor. Schafthuizen zou deze brieven in brievenbundels willen doen verschijnen en daar veel geld aan willen verdienen. Wanneer in de biografie al uit deze correspondenties zou zijn geciteerd, zou de waarde van het auteursrecht op deze brieven afnemen. Schafthuizen, die tijdens de zitting wel vaker luidruchtig was, begon bij deze woorden te schaterlachen. Volgens Spoor is er in oktober een mondelinge overeenkomst gesloten en dient Schafthuizen zich daaraan te houden. Opnames van telefoongesprekken, die Nop Maas voor eigen gebruik heeft gemaakt, zouden dit moeten bewijzen.

Zowel Spoor als de rechter wezen herhaaldelijk op het belang van deze biografie, voor een groot lezerspubliek en voor de geschiedschrijving. Advocaat Spoor: ‘Over één ding zijn we het eens: Gerard Reve is één van de grootste naoorlogse Nederlandse schrijvers. Hij verdient daarom een biografie.’ Tegen het eind van de zitting nam Nop Maas nog kort het woord. Hij zei het ‘erg treurig’ te vinden dat de partner van uitgerekend Gerard Reve, ‘die zich altijd sterk heeft gemaakt voor de vrijheid van meningsuiting en de grenzen ervan heeft opgerekt’, de biografie probeert te voorkomen.

De rechter ried Joop Schafthuizen aan met iemand die hij vertrouwt rustig over het boek te praten, en na twee of drie weken nog eens met Wouter van Oorschot in gesprek te gaan. ‘Als ik een uitspraak heb gedaan, is dat niet meer terug te draaien. Dan zullen alle partijen zich daaraan moeten houden.’ Misschien zou Schafthuizen moeten inzien dat het leven in grote lijnen nu eenmaal gelopen is zoals het in het boek is beschreven, aldus de rechter, die het typoscript had gelezen. Hij vroeg Schafthuizen of het zijn bedoeling was de publicatie van het boek echt te voorkomen of de zaak alleen te ‘bevriezen’. De rechter achtte het niet in Schafthuizens belang het boek te voorkomen: ‘Nu u nog leeft, kunt u nog invloed op het boek uitoefenen. Na uw dood hebt u er geen zeggenschap meer over.’ Schafthuizen reageerde geïrriteerd: ‘Ik ben 63 en heb heel veel meegemaakt in mijn leven. Ik doe dit vanuit een weloverwogen overtuiging. Ik ben geen klein kind!’ Hij wil in principe de uitspraak afwachten. ‘Wat er daarna gebeurt, weten we nu nog niet,’ aldus advocaat Trojan. Schafthuizen wilde nog wel met Wouter van Oorschot in gesprek gaan, maar alleen als het slechts zou gaan ‘over het literaire kapitaal dat de biografie vertegenwoordigt’. Van Oorschot verklaarde graag met hem in gesprek te gaan, maar deze voorwaarde niet te begrijpen. ‘Dat het gesprek slechts over het “literaire kapitaal” zou mogen gaan, bevestigt onze veronderstelling dat het alleen om geld draait,’ aldus advocaat Spoor.

Anders dan bij een kort geding gebruikelijk is, doet de rechter pas over drie weken uitspraak, op donderdag 16 juni. Dan wordt waarschijnlijk bekend of de biografie binnenkort in ongewijzigde vorm zal verschijnen, of dat Revianen en literatuurhistorici voorlopig nog geduld zullen moeten oefenen.

A.B.C. Swart

Pioniers

2011-05-16T22:42:00.012+02:00

‘Tellen, niet lezen’, dat is het devies van de literatuurwetenschapper Franco Moretti. Zijn methode is die van distant reading in plaats van close reading. Individuele teksten lezen is volgens Moretti net zo irrelevant voor de literatuurwetenschap, als het bestuderen van een baksteen is voor het beschrijven van een gebouw. In boeken als Graphs, Maps, Trees uit 2005 bepleitte hij dat ons moesten gaan toeleggen op algemene literaire structuren en modellen (zie ook NRC Boeken 2006).

Het verbaast niet dat Moretti en de digital humanities elkaar inmiddels gevonden hebben. Aan Stanford University geeft de Italiaanse professor leiding aan ‘The Literary Lab’, waar digitaal en kwantitatief onderzoek naar literatuur wordt gedaan. Dat Moretti’s club haar publicaties ‘pamfletten’ noemt, zegt veel over de strijd die ze denkt te moeten leveren tegen de bestaande vormen van literatuurwetenschap. Dat heeft misschien te maken met de heersende ideologische richting die het Amerikaanse literatuuronderzoek heeft. Het tellen van Moretti heeft weinig vooralsnog weinig te maken met de Islamitische-, queer- of Afro-amerikaanse- literatuurcursussen die in de VS de comparative literature curricula vullen. Voor een Nederlands letterkundige is het niet zo schokkend- gewend als wij zijn aan tellen van lezers, recensies of boekhandels in de literatuursociologie, is het tellen van tekstelementen helemaal niet zo gek.

Wie de eerste twee pamfletten downloadt, ziet dat het literaire lab er alles aan doet om aansluiting te vinden bij de ‘gewone’ geesteswetenschapper. Inplaats van technofilie heerst er hier gezonde scepsis over de digitale mogelijkheden. Begint Moretti zijn studie naar plotstructuur bij Shakespeare nog hoopvol met de woorden: ‘This time it’s probably going to be different, because this time we have digital databases, and automated data retrieval’, aan het einde moet hij erkennen dat dit project grotendeels is mislukt. Ook het eerste onderzoek, waarbij het ging om het indelen van genres, stuitte op vele moeilijkheden. De toon is dan ook die van de eerste pioniers hier out in the west, waarbij vaak termen vallen als ‘hard work’, een ‘dead end’ of ‘exploration’.

Buitengewoon eerlijk zijn de protagonisten over hun eigen grenzen (Moretti: ‘The theory proper requires a level of mathematical intelligence which I unfortunately lack’), en over de tekortkomingen van de software. Het eerste pamflet is dan ook niet meer dan een onderzoek in hoeverre de software romangenres herkent die wij zelf ook al kenden. Toch rollen daar verrassende conclusies uit: de computer blijkt wel dezelfde genres te herkennen, maar op basis van heel andere gegevens. Niet het plot onthult bijvoorbeeld dat we te maken hebben met een gothic novel, maar een terugkerende grammaticale structuur. De Literary Lab is veel te bescheiden om het toe te geven, maar eigenlijk hebben ze hiermee wel een mooie toetsing van een oude literatuurwetenschappelijke hypothese gegeven. Zelfs spreken de pioniers vrij voorzichtig van ‘greater clarity’. Hoog tijd dat Nederlandse letterkundigen ook de paarden voor de wagen spannen.

Vrouwen kunnen gewoon niet schrijven

2011-05-11T12:21:00.009+02:00

Maandagavond won Yves Petry de Libris Literatuurprijs 2011. Sinds 1994 werd die voor de zestiende keer uitgereikt aan een man, tegenover de twee vrouwen die er in die periode met de buit vandoor gingen. Voor Pauline Slot was de gebeurtenis aanleiding om in de Volkskrant van 10 mei jl. een opmerkelijke stelling te poneren: ‘Vrouwen kunnen gewoon niet schrijven – of in elk geval een stuk minder goed dan hun mannelijke collega’s.'

Het stuk roept de nodige vragen op, waarvan die naar de intentie het meest prangend is. Wil Slot eens politiek incorrect zeggen waar het op staat, of is haar artikel een ironisch bedoeld verwijt richting jury’s van literaire prijzen? In het laatste geval had ze de ironie er beter wat dikker bovenop kunnen leggen. De reacties op volkskrant.nl illustreren dat de eventuele dubbele bodems niet worden herkend, en zowel bijval als afkeur tonen aan dat Slot hier een immer actuele kwestie te pakken heeft. Reden om haar argumenten toch eens serieus te bekijken.

Slots betoog drijft op de veronderstelling dat nominaties voor literaire prijzen het belangrijkste objectieve criterium zijn voor kwaliteit. Dat er nauwelijks boeken van vrouwen op nominatielijsten van grote literaire prijzen voorkomen, moet wel betekenen dat vrouwelijke auteurs slechter schrijven dan hun mannelijke collega’s. Ze onderkent weliswaar dat juryleden ‘hun onderbewuste, met zijn onsympathieke generalisaties, scherp in de smiezen’ houden om zo objectief mogelijk te zijn, maar gaat eraan voorbij dat juist objectiviteit bij het beoordelen van literatuur een problematisch begrip is. Juryleden zijn lezers (m/v) met een eigen literatuuropvatting – nog los van de orkesterende processen die ook aan toekenning van prijzen ten grondslag kunnen liggen.

Aan het aanbod ligt het niet, volgens Slot. Gedurende de vier jaar dat ze jurylid was voor de Academica Debutantenprijs zag ze dat vrouwen de toegang tot het literaire veld niet wordt ontzegd. Het probleem ontstaat pas wanneer er ‘serieus op kwaliteit wordt geselecteerd’ – dan vallen vrouwen veelal door de mand. Hierbij gebruikt Slot het woord ‘kwaliteit’ zonder te expliciteren wat ze daar zelf onder verstaat, zodat haar betoog – voor welke bedoelde stelling dan ook – uiteindelijk geen enkel inhoudelijk argument bevat. Waarom zouden bijvoorbeeld de korte verhalen van Thijs de Boer (genomineerd voor de Dioraphte Jongerenliteratuur Prijs 2011) van hogere kwaliteit zijn dan die van Maartje Wortel (winnaar van de Anton Wachterprijs 2010) of vice versa?

Naarmate de oeuvres groeien, worden de verschillen alleen maar groter: wordt een vrouwelijke debutant nog wel eens gelauwerd, bij de ‘prijzen voor gevorderden’ zijn het vrijwel altijd mannen die winnen. De manier waarop Slot het bestaan van de genderpiramide inzet is twijfelachtig. Sofia Coppola was in 2004 de eerste vrouw die in de geschiedenis van de Academy Awards genomineerd werd voor beste regie. Het duurde nog tot 2010 voor Katrhyn Bigelow als eerste vrouwelijke regisseur het Oscar-beeldje mee naar huis mocht nemen voor The Hurt Locker. Het aantal regisserende vrouwen is misschien klein, maar betekent dit dat vrouwen ook slechter regisseren dan mannen? De scheve verdeling is niet alleen aanwezig in de culturele sector, maar evenzogoed in de academische wereld, het bedrijfsleven en de politiek. Zijn vrouwen volgens Slot óók binnen al die andere maatschappelijke velden minder competent? De biologische connotaties die haar opiniestuk in zich draagt impliceren dat vrouwen van nature minder begaafd zouden zijn dan mannen, waarmee ze in één al dan niet spottende armzwaai eeuwen vooruitgang en emancipatie van tafel veegt.

Graag zou ik twee recent verschenen literatuurgeschiedenissen onder Slots aandacht brengen: Women's Writing from the Low Countries 1200-1875 en het gelijknamige deel dat de periode van 1880 tot 2010 bestrijkt. De twee kloeke delen bevestigen dat Nederland een dynamische traditie van schrijvende vrouwen kent, die tot op de dag van vandaag voortduurt. Wie een blik werpt op de genomineerden voor de Anna Bijns Prijs – en internationaal The Orange Prize – ziet wat er zoal aan literatuur van vrouwelijke hand verschijnt. Het werkelijke probleem lijkt dan ook niet zozeer te schuilen in de kwaliteit van het vrouwelijk proza, maar in de waardering voor proza vanuit vrouwelijk perspectief. Of, zoals Marjolijn Februari het treffend omschreef: ‘Ach, mannen en vrouwen en het verkeer daartussen! Noem het een relatie, en je hebt een damesroman over huishoudelijke onderwerpen; noem het neuken, en je hebt een noodzakelijk boek over de eigentijdse cultuur.’

Noem het ‘vrouwen kunnen gewoon minder goed schrijven’ en je hebt het probleem – ook als je het ironisch bedoelt – ‘gewoon’ met kop en staart van tafel geschoven.

Amsterdamse Lezingen

2011-05-02T09:48:00.007+02:00

- Dinsdag 3 mei -
De Balie
Howl
Aanvang: 20.00 uur

'Met het gedicht 'Howl' liet Allen Ginsberg in de jaren zestig zijn toehoorders zinderen. Dit gedicht was taboedoorbrekend, reden genoeg om Ginsberg voor het gerecht te slepen. Maar de tand des tijds wist de scherpe randjes van 'Howl' af te schuren. Regisseur Rob Epstein en Jeffrey Friedman, die eerder de documentaires The Celluloid Closet en The Times of Harvey Milk regisseerden, brengen het gedicht 'Howl' weer tot leven en tonen de kijker waar de scherpe randen zaten. James Franco (127 hours) kruipt in de huid van Allen Ginsberg en zet daarmee één van zijn sterkste rollen neer.

In de talkshow voorafgaand aan de voorpremière van Howl praten we met dichter en schrijver Menno Wigman (Red ons van de dichters, 2010, uitgeverij Prometheus) over poëzie, censuur en of er nog zoiets als gevaarlijke literatuur bestaat; spelen we de filmquiz en is er een korte film uit de stal van Go Short. De presentatie is in handen van Dirk van der Straaten.'

€ 7,- / € 5,- (Cineville-pas) / gratis met SLAA passe-partout

- Vrijdag 6 mei -
Perdu
Poëzie als juridisch vacuüm: het hekeldicht anno 2011
Aanvang: 20.30 uur

'We kennen allemaal de hekeldichten van Anna Bijns en Vondel. Deze liggen vlak tegen of net over de rand van het destijds geaccepteerde maatschappelijke idioom. De poëzie bood een uitvalsbasis voor een ander soort taal, een waarbinnen een bredere mate van kritiek was toegestaan.

In de hedendaagse poëzie is het hekeldicht een curiosum geworden. En misschien is dat wel vanzelfsprekend. Want heeft een hekeldicht nog wel enige impact in onze samenleving? En breder, biedt de poëzie nog wel een alternatieve expressieruimte, of kan men sowieso al alles zeggen?

Op deze avond wagen Han van der Vegt, Chrétien Breukers, Maarten Inghels en Maartje Smits zich aan het genre van het hekeldicht. Verkend zal worden in hoeverre dit genre nog steeds relevante poëzie kan opleveren. Ter afsluiting zal bovendien op de actualiteit van het genre worden gereflecteerd.'

Entree: 7 euro / 5 euro (studenten of vriendenpas).

- Zaterdag 7 mei -
Perdu
Presentatie Nazi te Venlo van Lucas Hüsgen
Aanvang: 20.30 uur
Met: Met Pol Hoste, Lucas Hüsgen en Han van der Vegt.

'In Nazi te Venlo doet Lucas Hüsgen verslag van een onderzoek. Wie was de man, die lang als familiegeheim in hem rondspookte? Was die overgrootvader werkelijk een nazi, en wat heeft hij in dat geval op zijn kerfstok? En hoeveel gelegenheid had hij daar eigenlijk toe, op zijn buitenpost van het Duitse spoorwegnet?

Maar omdat een nazi nooit alleen komt, de extreemrechtse verlokking zich ook weinig aantrekt van grenzen in de tijd, breidt het onderzoek zich over meer gebieden uit, tot in het heden en de dreigingen van de toekomst. Het neemt daarbij de vorm aan van een spoorwegnet, met hoofdtrajecten en nevenlijnen, en neemt de lezer bovendien mee op een treinreis langs plekken van het Duitse verleden, hun toeristische merites en de geheimen van de bureaucratie. Toch blijft in dat hele weefsel van geschiedenis en politiek steeds ruimte voor literatuur en kunst. Zoals, logischerwijs, ook voor een ezel.

Tijdens de avond zullen Han van der Vegt en Hüsgen voordragen. Daarnaast is er film: Laura Verlinden en Joris Vercammen maakten met Lucas Hüsgen een filmische trektocht langs plekken uit zijn roman Plooierijen van geschik om uit te komen bij het centrale oord van Nazi te Venlo.'

Entree: 7 euro / 5 euro (studenten of vriendenpas).

- Woendag 11 mei -
Centrale Bibliotheek - Theater van 't Woord
Nacht van de Europese Literatuur
Aanvang: 19.00 uur

'Tijdens twee (Duits- en Engelstalige) rondetafelgesprekken zullen Europese auteurs discussiëren onder leiding van Frans Timmermans en Margot Dijkgraaf. De manifestatie wordt georganiseerd door de vereniging van Europese Culturele Instituten in Nederland EUNIC.

Met medewerking van Ingo Schulze (Duitsland), György Konrád (Hongarije),Maureen Freely (Groot-Brittannië), Vicente Molina Foix (Spanje), Nelleke Noordervliet (Nederland), Stéphane Audeguy (Frankrijk) en Gabriela Adamesteanu (Roemenië). De avond wordt ingeleid door Dr. Barbara Honrath (dir. Goethe Instituut), de huidige voorzitster van EUNIC.'

Normaal € 5,00 / CJP € 3,75 / Cultuurkaart € 3,75 / OBA-pas € 3,75 / Stadspas € 3,75

- Vrijdag 13 mei-
Perdu
De Mecenas komt - winnen en verliezen met dichters en denkers
Aanvang: 20.30 uur.
Met o.a.: K. Michel

'Een avond over het thema 'winnen en verliezen' met bijdrages van dichters en denkers. Het raamwerk van de avond wordt gevormd door een loterij: bij binnenkomst krijgt iedere bezoeker een lot en aan het eind van de avond heeft de ene helft van het publiek diverse prijzen gewonnen en de andere helft helemaal niets.

Tussen de bedrijven door wordt in korte bijdrages het thema van verschillende kanten belicht: literair, politiek, privé, historisch. Gebruik van beeldmateriaal (en muziek) is niet uitgesloten. De loterij houdt het midden tussen een prijzenfestival en een uitverkoop. Na afloop kan men onderling de prijzen ruilen.

De bijeenkomst is tevens een aanleiding om het prijzengeld van de Awater-poëzieprijs (een van de onvermijdelijke sponsors) stuk te slaan en te besteden aan een goed doel: sprekers & publiek.'

Entree: 7 euro / 5 euro (studenten of vriendenpas).

- Vrijdag 27 mei -
Spui25
Symposium: Space In Literature
Aanvang: 13.00 - 17.00 uur
Met: Suzanne Adema (VU), Bart Keunen (Universiteit Gent), Esther Peeren (UvA) en Paul van Uum (UvA).

'Hoe functioneert ‘ruimte’ in literaire teksten? Lange tijd is het begrip ruimte in literatuur puur gezien als de setting waartegen de karakters in de tijd hun handeling volbrengen. Een noodzakelijke achtergrond, maar niet veel meer; tijd werd als de belangrijkste parameter van vertellingen gezien.

Natuurlijk klopt dit beeld niet, zoals de ‘spatial turn’ in de geesteswetenschappen steeds meer duidelijk maakt. Het is dus de hoogste tijd voor een nieuwe blik op de verbeelding en functies van ‘ruimte’ in teksten. Vanuit verschillende theoretische invalshoeken en disciplines zullen wetenschappers uit klassieke en moderne letterkunde hun licht laten schijnen over dit thema. In het bijzonder zullen zij zich buigen over de verhouding tijd – ruimte in de literatuur en de enigmatische chronotoop-theorie van Mikhail Bakhtin. Hoe verschilt episch Troje van het Troje uit de Tragedie? Verloopt tijd anders in de onderwereld dan in de bovenwereld? Wat is de bijzondere verhouding tijd-ruimte in verhalen rond (her-)begraven?'

Entree: gratis. Reserveren kan via de website.

- Vrijdag 27 mei -
De Balie
Arnon Grunberg vs. Evelien Tonkens. De beschaving anno nu: bankroet of onbeholpen?
Aanvang: 20.00 uur

'De Kunst herbergt het vermogen om te beschaven en ons te verlossen van het (toenemende?) dagelijkse (fysieke) geweld en het morele failliet van onze samenleving. Een kunstenaar die vindt dat onze beschaving ethisch bankroet is, heeft de dure plicht dit te verbeelden en aldus aan te klagen. Maar moet het uitgangspunt van de kunstenaar dan altijd die van de moraalridder zijn die de ethiek van onze cultuur dient te verdedigen tegen de verloedering? Mag kunst niet gewoon allerhande walgelijks en verwerpelijks laten zien? Verbeelden hoe moreel bankroet we zijn, of dreigen te worden?

Auteur Arnon Grunberg en socioloog prof. dr. Evelien Tonkens (“Grunberg is een domme Oliebol”) verschillen nogal van mening en gaan in debat over de aard van onze cultuur.

"De column van Tonkens (VK) is het zoveelste bewijs dat het met de secularisatie in Nederland reuze meevalt. Wij hebben God alleen een andere naam gegeven: moraal".
Arnon Grunberg in De Volkskrant.'

Entree: Normaal € 12,50 / Korting € 10,00

10 grote problemen en 12 goede oplossingen

2011-04-25T16:25:00.008+02:00

Vorige week publiceerde De Groene Amsterdammer een artikel, samengesteld door 75 sociale wetenschappers, over de tien grootste problemen van Nederland. De lijst vermeldt onder meer het probleem van het overwoekerende neoliberalisme en daarmee samenhangende idioom. Die zouden doorgedrongen zijn tot domeinen waar ze in de eerste instantie niet thuishoren. Zoals het domein der kunsten.

Neem de 'Tafel van Zes', de onderneming die afgelopen maart haar uitgangspunten publiceerde ter uitwerking voor nieuw cultuurbeleid. Een van de uitspraken uit het rapport die de dominantie van het marktdenken zonder omhaal illustreert: 'Om een betere balans te bereiken tussen vraag en aanbod werkt de rijksoverheid in de gehele keten van de sector samen met de andere overheden en richt zij zich meer op vraagstimulering. Ook de cultuursector zelf zal meer investeren in het stimuleren van de vraag.' Bij het lezen van de notities van de 'Tafel van Zes' vraag ik me af namens wie de zes vertegenwoordigers menen te spreken.

In ieder geval niet namens Peter Adriaansz, Maarten Altena, Rozalie Hirs, Samuel Vriezen en zo'n 400 a 500 andere kunstenaars en kunstliefhebbers. Twee weken geleden verscheen het 'Manifest voor een nieuw kunstbegrip', geïnitieerd door de vier bovengenoemde. Het is opgetekend met de doelstelling het idioom van de financiële markt juist te verdrijven, en afstand te nemen 'van de kaping van het kunstbegrip door de beleidsmakers en kunstmanagers die beweren namens ons te spreken'- zoals de 'Tafel van Zes'. Ze verzetten zich tegen de taal van deze 'managerselite', tegen de 'bloedeloze fraseologie van de “culturele sector”', die volgens hen op geen enkele wijze hun artistieke discipline weerspiegelt. Lees hier de twaalf punten die zij aandragen en die samen het nieuwe kunstbegrip vormen dat wel overeenstemt met hun eigen taal.

Amsterdamse Lezingen

2011-03-24T18:58:00.006+01:00

- Vrijdag 1 april -
Rode Hoed
1ste Rudy Kousbroeklezing door K. Schippers
Aanvang: 20.00 uur

'Lezing door K. Schippers om het gedachtegoed van de vorig jaar overleden schrijver Rudy Kousbroek in ere te houden. Kousbroek was een van de grootste essayisten in ons taalgebied. In 1975 ontving hij de P.C. Hooftprijs voor essays. Hij was eredoctor in de filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 2003 publiceerde hij zijn literaire fotocollectie Opgespoorde wonderen, waarvoor hij in september 2005 de Jan Hanlo Essayprijs ontving. In oktober 2005 verscheen de tweede serie, Verborgen verwantschappen en in maart 2007 de derde, Het raadsel der herkenning.

Na de lezing treden Maria Barnas, Tijs Goldschmidt en Daniël Rovers in zijn voetsporen met een fotosynthese. Maarten Asscher treedt op als gastheer. Ook zal Gids 2011/3 met de titel Kousbroek / Het essay worden gepresenteerd.'

Voor overige details en het bestellen van kaarten: zie de website.

- Dinsdag 5 april -
SPUI25
De vlakte en de vrijheid: literaire kritiek online
Aanvang: 20.00 uur

'De kritiek lijkt democratischer geworden: meer mensen bespreken bij meer media meer boeken voor een publiek van meer lezers. Er zijn gratis kranten bijgekomen, en websites, heel veel websites, waarop impressies, recensies en essays.

Maar meer en veel betekent niet per se beter. Het literair-kritische landschap lijkt te worden geëgaliseerd, en al hebben we nu zicht op meer boeken, wij, de lezers, weten niet beter welke keuze we moeten maken.

Fabian Stolk (docent moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht) opent deze avond over 'literaire kritiek online' met een aanklacht tegen de vervlakking, tegen platte, consumentistische lezers en activistische reaguurders, en met een oproep tot kanalisering en kritisch lezen én nadenken.

Vervolgens gaan hij, uitgever Lidewijde Paris, essayist Arjen van Veelen en auteur en criticus Joost de Vries onder leiding van criticus Daan Stoffelsen in discussie over de oppervlakte en de grote literatuur, en over de behoefte aan autoriteit en aan nieuwe vormen om lezers de weg te wijzen.'

Toegang is gratis, aanmelden via de website.

- Dinsdag 5 april -
Boekhandel Van Rossum, Beethovenstraat 32, Amsterdam
VersSpreken Live over Gerard Reve
Aanvang: 20.00 uur
Met: Henk van der Waal, Jeroen van Rooij, Matthijs Ponte en Joost Baars.

VersSpreken is een podcast over poëzie, waarin vier lezers een halfuur over één gedicht praten. Daarbij wordt niet naar een finaal oordeel gezocht, maar door de kracht van het gesprek het leesproces zelf in kaart gebracht. Zo wordt de luisteraar bij het gedicht betrokken en worden de leesmogelijkheden van het gedicht vergroot. In VersSpreken worden gedichten niet uitgelegd aan, maar overdacht mét de luisteraar, waardoor zelfs de meest onervaren poëzielezer kan ontdekken wat het betekent om gedichten te lezen.

Normaal gesproken nemen presentatoren en initiatiefnemers Matthijs Ponte en Joost Baars hun poëziepodcast op in de intimiteit van hun woningen, maar af en toe worden er afleveringen opgenomen met publiek. Deze keer wordt een gedicht van Gerard Reve besproken: "Leve onze marine". Wees erbij, praat mee!'

Entree is gratis, wel graag reserveren via winkel@boekhandelvanrossum.nl of 020-4707077.

- Donderdag 7 april -
Universiteit van Utrecht
New Materialism: Naturecultures
Aanvang: 09.30 uur

'On 7 April the Centre for the Humanities organises a conference around Donna Haraway's concept 'naturecultures'. Apart from the scholars (from all around the world) who will rewrite Haraways concept in various practices, dance company LeineRoebana will perform fragments of recent work commented upon by the choreographers themselves.'

Voor informatie over de sprekers, het programma en de locatie: zie de website.

- Vrijdag 8 april -
Perdu
Tellen en wegen – K. Schippers en het spel van het kijken
Aanvang: 20.30 uur.
Met: K. Schippers en Erik Lindner

'In het oeuvre van K. Schippers lopen gedichten, foto’s, films, rekensommen, raadsels en lijstjes door elkaar heen. Bij gebrek aan beter werden bundels als Verplaatste tafels (1969) en Een vis zwemt uit zijn taalgebied (1976) ‘dichtbundels’ genoemd. Maar door het werk te incorporeren in de literatuurgeschiedenis, bestaat het gevaar dat met name het visuele, beeldende aspect van het werk maar al te makkelijk buiten beschouwing blijft. Dit oeuvre in één mediagenre te vatten, is moeilijk, zo niet onmogelijk.

Het werk van Schippers heeft in al zijn diversiteit één constante en dat is het creatieve spel met het alledaagse. Door de dingen uit het dagelijks leven op een speelse manier te bekijken en bij elkaar te brengen, ontstaat er een collage waar mee de schrijver niet alleen zijn lezer maar ook zichzelf verrast.

K. Schippers spreekt met Erik Lindner over zijn nieuwe dichtbundel Tellen en wegen, over het verpletterend gewone en over het visuele aspect in zijn werk.'

Entree: 7 euro / 5 euro (studenten of vriendenpas).

- Dinsdag 12 april -
Het Perron
Wie is er bang voor...humor?
Aanvang: 20.00 uur
Met: Isolde Hallensleben, Arjen Lubach en Kees 't Hart

'Wie is er bang voor literatuur? is de maandelijkse literaire onderzoeksshow van de SLAA, waarin telkens een actueel onderwerp onder de loep genomen wordt. Deze maand is dat humor in de literatuur. Van alle kwalificaties die een literair werk kan krijgen is 'grappig' een van de meest twijfelachtige. Schrijvers van humoristische boeken (Brusselmans, Van Kooten, Giphart, Lubach) worden weliswaar in bijzinnen geroemd om hun gevatheid ('er valt een hoop te lachen in dit boek'), maar uiteindelijk beoordeeld op alles wat niet humoristisch is aan hun werk. Humor krijgt in de Nederlandse letteren pas enige status wanneer hij met cynisme, grimmigheid gepaard gaat, de condition humaine in al zijn troosteloosheid ontbloot (Hermans, Grunberg, Reve).'

Reserveren via reserveren@hetperron.nl.

- Vrijdag 15 april -
Spuiplein
Boekennacht
Aanvang: 19.30 uur

'Op vrijdag 15 april 2011 wordt voor de derde keer de Amsterdamse Boekennacht gehouden. Het thema is dit jaar ‘De ontdekking’. Ook deze keer belooft het een veelzijdige boekenavond te worden. Er komt een grote boekenmarkt op het Spui en er vinden vele literaire evenementen en presentaties plaats in de deelnemende boekhandels, antiquariaten, culturele instellingen op en rond het Spui en in literair café De Zwart.'

Toegang is gratis. Zie de website voor meer informatie.

- Dinsdag 19 april -
Bibliotheek Pintohuis
Gustaaf Peek
Aanvang: 20.00 uur.

'In september 2010 publiceerde Querido de derde roman van Gustaaf Peek, Ik was Amerika, die zich deels afspeelt ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. De hoofdpersoon is de Nederlander Dirk Winter die vechtend voor de nazi's in Noord-Afrika krijgsgevangen genomen wordt door de geallieerden en naar een kamp in het zuiden van de Verenigde Staten wordt overgebracht, waar hij bevriend raakt met een zekere Harris. Zesendertig jaar later keert Dirk terug naar Amerika om zijn oude vriend weer te ontmoeten.'

Lezing in samenwerking met Pantheon Boekhandel.

Entree: € 7,50 / met OBA-pas of Stadspas € 5,00.

- Donderdag 28 april -
SMART Project Space
Literary Death Match
Aanvang: 20.00 uur (deuren open om 19.30 uur)

'Our Dutch daydream has come all kinds of true: Literary Death Match has teamed with Versal and SMART Project Space to pull off our Amsterdam debut, all with a lineup so talent-rich it's downright staggering.

The genius lineup will feature a wowing arbiting trio that includes TimeOut Amsterdam's editor Nina Siegal (author of A Little Trouble With the Facts), storyteller-for-the-ages Sahand Sahebdivani, and Boom Chicago's improv master Rob AndristPlourde (host of A Slice of the Shiny podcast).

They'll pass judgment on a fierce and varied foursome of scribes that includes Netherlands Poet Laureate nominee Tsead Bruinja (author of Angel / Sting; representing Poetry International), all-the-way-from-America! novelist Lucinda Rosenfeld (author of I'm So Happy for You), fictionista Dina Viergutz (representing De Bezige Bij), and Tirade's hand-picked reader, Delphine Lecompte (author of Kitten in the Boiler).

Each episode of this competitive, humor-centric reading series features a thrilling mix of four famous and emerging authors (all representing a literary publication, press or concern — online, in print or live) who perform their most electric writing in seven minutes or less before a lively audience and a panel of three all-star judges. After each pair of readings, the judges — focused on literary merit, performance and intangibles — take turns spouting hilarious, off-the-wall commentary about each story, then select their favorite to advance to the finals.

The two finalists then compete in the Literary Death Match finale, which trades in the show’s literary sensibility for an absurd and comical climax to determine who takes home the Literary Death Match crown.'

Voor overige details en bestellen van kaarten, zie de website.

Vacature

2011-03-15T12:06:00.005+01:00

Aan de Universiteit van Amsterdam hebben we een UD-vacature (0,8 fte) op het gebied van de moderne en contemporaine letterkunde en literatuurwetenschap.
Wij zoeken een nieuwe collega die goed past in (of aansluiting zou willen zoeken bij) het onderzoeksprofiel van de leerstoelgroep Moderne Nederlandse letterkunde. We hebben ons binnen die groep voor de komende jaren de ambitie gesteld te werken aan de verdere internationalisering van de Nederlandse letterkunde. We zetten in op onderzoek dat vertrekt vanuit literatuur en literatuurwetenschap, maar dat aansluit bij transdisciplinaire issues als globalisering, hybriditeit, cultuur-transfer en intermedialiteit. We zijn geïnteresseerd in de wisselwerking van literatuur met andere discoursen (politiek, economie, populaire cultuur...), in het functioneren van literariteit en literaire representaties in de maatschappij en in de wijze waarop literatuur inspeelt of reageert op veranderingen in het medialandschap. Onze aanpak is vooral tekstgericht (discourse, representatie, literariteit). De focus ligt, in onderzoek en onderwijs, op 'the extended present', maar sommige colleges en projecten hebben een duidelijke historische dimensie (de complexe verhouding tussen literatuur en moderniteit van 1800 tot heden).
Wij bieden een stimulerende werkomgeving met een actief, ambitieus en zich verjongend team dat een passie voor intensief en stimulerend onderwijs koppelt aan stevige onderzoeksambities. Bij het kiezen van de succesvolle kandidaat zullen dan ook zowel de onderwijsvisie als het onderzoekspotentieel (tweede geldstroom) belangrijke criteria zijn. Het betreft een aanstelling voor 5 jaar (met wederzijds evaluatiemoment na twee jaar).
Ben je geïnteresseerd? De tekst van de advertentie vind je hier. Voor meer informatie kun je terecht bij Thomas Vaessens, Gaston Franssen of Yra van Dijk.

Amsterdamse lezingen

2011-03-01T22:02:00.008+01:00

- 2 tot en met 4 maart -
Universiteitstheater (UvA)
ASCA International Workshop: Practicing Theory
Met: Meltem Ahiska, Mieke Bal, Ed Cohen, Lawrence Grossberg, Rob Halpern en Jacques Rancière.

'Although theory and practice are often considered to be mutually exclusive, this conference proposes to investigate how these two ways of thinking and/or doing overlap and how they influence and construct each other. The aim is to explore the productive intersections that arise when the boundaries between theory and practice are considered as porous and the gap that supposedly lies between them is reinvented as a constructive space of opportunity.'

Zie de website voor meer informatie.

- Vrijdag 4 maart -
De Rode Hoed, i.s.m. SLAA en Uitgeverij Prometheus
Openbaar interview met Umberto Eco
Aanvang: 20.00 uur

'Dertig jaar na de historische roman De naam van de Roos, komt de Italiaanse schrijver Umberto Eco (1932) naar Amsterdam om in de Rode Hoed te spreken over zijn nieuwste roman De begraafplaats van Praag. Eco, die mede door de verfilming The name of the Rose met Sean Connery in de hoofdrol wereldfaam verwierf, spreekt op vrijdag 4 maart met literatuurcritica Margot Dijkgraaf over zijn nieuwste en nu al veelgeprezen roman `De begraafplaats van Praag`. Ook schreef Eco onder meer De slinger van Foucault en Baudolino.'

Toegang: 10,- / 9,- (CJP/studenten/Stadspas/65+). Bestellen via de website van De Rode Hoed.

- Dinsdag 8 maart -
Joods Historisch Museum
Wie niet weg is, is gezien: Marcel Möring en Nachoem Wijnberg
Aanvang: 20.00 uur

'Marcel Möring en Nachoem Wijnberg geven hun visie op het joodse leven na 1945 en zullen daar hun eigen werk bij betrekken. Marcel Möring werd bekend met Het grote verlangen (1994) en publiceerde zijn laatste roman Dis in 2007. Nachoem Wijnberg studeerde rechten en economie aan de UvA. Hij publiceerde onder meer de dichtbundels Divan van Ghalib (2009), Het leven van (2008), Liedjes (2006) en de romans De opvolging (2005) en De Joden (1999). Na de lezingen gaat Hanneke Groenteman met de schrijvers in gesprek.'

Toegang: € 12,50 / Vrienden JHM: € 10,-
Reserveren en meer informatie: (020) 5 310 378 of zie de website.

- Donderdag 10 maart -
SPUI25
De literaire canon. Over westerse en niet-westerse canonvorming.
Aanvang: 17.15 uur
Met: Michiel van Kempen

'Nederlandse uitgevers weten het maar al te goed: de beste garantie voor een goede boekverkoop is positieve recensies in minstens NRC Handelsblad, de Volkskrant en Vrij Nederland. Daar begint de lange weg die er uiteindelijk toe kan leiden dat een boek op enig moment deel gaat uitmaken van de literaire canon, de collectie geijkte ‘klassieke' teksten. Literatuurgeschiedenissen, bloemlezingen en schoolboeken moeten vervolgens hun werk doen.
Maar in niet-westerse landen met een beperkte literaire infrastructuur volgt de canonvorming heel andere wegen. Literaire kritieken doen er niet zoveel toe en eigen schoolboeken zijn er nauwelijks. Maar wat wel belangrijk is, is uit wat voor een familie een auteur komt. Welke omstandigheden brengen een boek in de aandacht? Hoe moeten die factoren worden gewogen? En waarom is er tegenwoordig wel aandacht voor een verschijnsel dat tot voor kort zelfs totaal niet bestond: de niet-westerse canon. Suriname en de Nederlands-Caraïbische koninkrijksdelen vormen de casus voor deze vragen.'

Toegang is gratis, aanmelden via de website.

- 16 tot en met 26 maart -
Boekenweek

Het thema van de 76ste Boekenweek is 'Curriculum Vitae - Geschreven portretten'. Kader Abdolah schreef het Boekenweekgeschenk, De kraai. (‘Lezer! Ik ben makelaar in koffie, en woon op de Lauriergracht, no. 37. Het was nooit mijn streven om koffie te verkopen, maar het leven heeft het zo bepaald.') Erik Kessels en Christine Otten werkten samen aan het Boekenweekessay Good Luck, een verhaal rondom een fotoserie, geleverd met bijbehorend parfum: 'Een wereldprimeur: een boek in taal, beeld én geur.'

- Vrijdag 11 maart -
Perdu
Een avond vol grotesken
Aanvang: 20.30 uur.
Met: Bernhard Christiansen, Lies Van Gasse, Micha Hamel en Liesbeth Lagemaat.

'De wereld is vreemd, niet te vertrouwen en steeds in verandering. Deze zienswijze is misschien wel de enige karakterisering waaronder het fenomeen van de groteske kan worden gevat. Baudelaire dichtte het groteske een primitieve en creatieve kracht toe, Bakthin zag in de groteske de ontwrichtende werking van de volkse lach en Rodenko was van mening dat de grotesken van Van Ostaijens behoorden tot zijn betere werk en een zeldzaam voorbeeld van vernieuwing vormden in het gezapige poëzielandschap van die tijd. Wat is de groteske? Is het een genre? Of een poëtische uiting van een grotesk gevoel? En wat is dan een grotesk gevoel? Hoe ziet een moderne groteske eruit?'

Entree: 7 euro / 5 euro (studenten of vriendenpas).

- Donderdag 17 februari -
SPUI25
Geesteswetenschappen presenteert: dr. Jan Rock
Aanvang: 13.15 uur

'Deze lezing biedt een inkijk in het proefschrift dat Jan Rock in november 2010 verdedigde: Papieren monumenten: over diepe breuken en lange lijnen in de geschiedenis van tekstedities in de Nederlanden, 1591-1863. Jan wordt ingeleid door zijn begeleider prof. dr. Marita Mathijsen.'

Toegang is gratis, aanmelden via de website.

- Vrijdag 25 maart -
Perdu
De receptie – Balthazar Krull’s hart zingt maneschijn
Aanvang: 20.30 uur
Met: Matthijs de Ridder, David Sneek, Peter Smink

'In de reeks De receptie presenteert Perdu een avond over Kurt Köhlers Balthazar Krull’s hart zingt maneschijn (1933). Köhler is een van de grootste geheimtips van de Nederlandse letteren. Zijn poëtische proza bezit een grote aforistische kracht, maar is sinds de jaren ’30 van de 20e eeuw nagenoeg vergeten. Dat Köhler begon als avant-gardist, maar eindigde als SS’er heeft daar vast aan bijgedragen, maar zou een herwaardering van zijn werk niet in de weg moeten staan. Zijn roman Balthazar Krull’s hart zingt maneschijn heeft ook de hedendaagse lezer veel te bieden. Op deze avond biedt Perdu een glimp van deze veelheid onder andere door de voordracht van zijn werk. Daarnaast wordt Köhler gelezen als Vlaming in een Vlaamse politieke context, maar ook als internationaal auteur, in het kader van de (Oost-) Europese avant-gardistische literatuur. Ook wordt een blik geworpen op zijn werk, waarin montage een belangrijk element is, vanuit de filmzaal.'

Entree: 7 euro / 5 euro (studenten of vriendenpas).

Wielrennen, schoonheid en nationalisme

2011-02-27T14:55:00.010+01:00

Enkele seizoenen geleden werden er op deze plaats gedachten geopperd over voetbal, schoonheid en nationalisme. Richten we ons nu op het wielrennen, in dit weekend van Kuurne-Brussel-Kuurne en van Omloop Het Nieuwsblad (gewonnen door Raborenner Sebastian Langeveld, tegen een achtergrond van Vlaamse en Belgische vlaggen). En laten we ons deze keer niet, zoals bij de wereldbeker voetbal, afvragen of er schoonheid te vinden is in de sport, ondanks het brullende nationalisme van de supporters. Maar wél of de schoonheid niet ook kan schuilen in het nationalisme van de supporters, in dit geval de wielersupporters. Dat dat zo kan zijn, lijkt elke zondagavond op de Belgische televisiezender Eén bewezen te worden, in de fictiereeks De Ronde.

De Ronde is een tv-reeks over een groot aantal personages, die bijna allemaal supporters zijn bij de Ronde van Vlaanderen. Tegelijk trekt de reeks duidelijk de esthetische kaart. Een tv-recensent van De Standaard wees erop dat de vele personages op een haast oneigentijds trage manier worden voorgesteld en dat er slechts mondjesmaat een verhaal verteld wordt. Bovendien wordt er ruim de tijd genomen voor sfeerbeelden, die dan ook nog eens geschoten zijn, net als bij een reportage, op de dag van de wedstrijd zelf. Het is een documentair decor waartegen de acteurs hun langzame verhaal vertolken. Zo lijkt er zich op het raakvlak van werkelijkheid en fictie een traag, maar zwaar drama te gaan afspelen. De schoonheid van een klassieke tragedie is op televisie haast niet zuiverder te vinden. (Zeker niet met de indrukwekkende kijkercijfers van De Ronde: meer dan twee miljoen kijkers in Vlaanderen, minstens een half miljoen meer dan de laatste twee WK-wedstrijden.)

Dat maakt de reeks rond de Ronde van Vlaanderen esthetisch (en populair), maar is hij ook nationalistisch? Marnix Beyen meende van wel, in een opiniestuk in De Morgen. Beyen, die politieke geschiedenis doceert in Antwerpen, bestudeerde eerder al het gebruik van de literaire figuur Tijl Uilenspiegel door uiteenlopende politieke gezindten, in de eerste plaats de Vlaams-nationalistische. Nu merkt hij op dat in de sfeerbeelden van De Ronde het evenement niet ontdaan wordt van Vlaams-nationalistische symbolen. Ze worden juist terloops en vanzelfsprekend gebruikt: de zwart-gele leeuwenvlag, de Brugse Grote Markt, de wielrenner, de ‘kleine, noest werkende ondernemer’. De lichte ironie waarmee dat gebeurt houdt geen kritiek in. Het nationalisme dat de supporters rond de Ronde meedragen, wordt dus zonder onderscheid mee opgenomen in het spel van gedramatiseerde werkelijkheid – kortom: in het esthetische karakter van de fictiereeks.

Wat leveren deze gedachten op? De vaststelling dat een goed verhaal, een traag drama en het spel van feit en fictie niet per definitie ‘linkse hobby’s’ zijn, tegengesteld aan de interesses van de gewone man. Maar ook meer dan dat: op tv zien we hoe het wielrennen de brug kan slaan tussen een nationalistische supporters – zoals die van oranje tijdens het WK – en progressieve intellectuelen, waaronder de televisiemakers. Beyen schrijft zelfs dat De Ronde kan ‘uitgroeien tot een (post)modern epos’ van Vlaanderen. Want inderdaad, Tijl Uilenspiegel lijkt nu vaker verdeeldheid te zaaien dan Vlaams-nationalistische roergangers in hun bestuursdroom zouden willen.

2011-02-26T16:28:00.006+01:00

Irony is over’, concludeerde Claire Colebrook gisteren een lezing in New York. De hippe Australische stelde dat de westerse filosofie en literatuur weliswaar altijd ironisch is geweest, maar dat daar nu een einde aan is gekomen. Zelfs de bodemloze postmoderne ironie, die niet meer verwees naar een achterliggende waarheid, was niet meer dan een teken van het einde van het ironische tijperk.

Met een vanzelfsprekend gemak zeilde Colebrook van van Deleuze, naar Jonathan Frantzens Freedom, en dan via Sarah Palin en Aristoteles weer terug, om te besluiten met de Deleuziaanse voorspelling dat we een nieuw, onironisch maar eerder humerous tijdperk ingaan. Humor, in tegenstelling tot ironie, suggereert een leven en een kracht die uitstijgt boven betekenissen. (Wonderlijk genoeg refereerde ze niet aan haar collega Simon Critchley, die in 2007 verklaarde dat humor de enige vorm van sublimatie is die onze oneindige ethische verantwoordelijkheid dragelijk kan maken (Infinitely Demanding). Ironie is altijd anti-humanistisch, zo stelde Colebrook, en wij zijn nu zo humanistisch dat er geen ruimte is voor ironie.

Dat is misschien wel wat kort door de bocht. Twintig straten verderop in de lower East Side was er ondertussen een expositie in The new museum met een werk van de Israelische kunstenares Yael Bartana (die overigens aan de rijksacademie studeerde en in Amsterdam woont). Het werk bestond uit een Manifesto of the Jewish Renaissance Movement in Poland. Wie nog twijfelde aan de ernst van het idee, is snel genezen door de grafische signalen: facistische iconen sieren het bloedrode pamflet, dat bezoekers gratis mee mogen nemen in posterformaat. Een nogal ambivalente zionistische boodschap, met bovendien een bijbehorende getekende instructie: bouw-je-eigen-kamp, compleet met prikkeldraad en wachttorens. Ironischer kan het niet. Of zou het humor zijn?

Amsterdamse lezingen

2011-01-30T14:55:00.007+01:00

- Donderdag 3 februari -
De Nieuwe Kerk
Arabische poëzieavond met Hafid Bouazza
Aanvang: 20.00 uur

'Bouazza leest voor uit een verzameling liefdesgedichten en draagt voor uit zijn favoriete werken, waaronder het werk van de Arabische schrijver Ibn al-Mu'tazz. Bouazza vertaalde het werk van deze door hem bewonderde auteur en maakte zijn poëtische werk daarmee toegankelijk voor een breed publiek.'

Deze avond met Bouazza is gratis op vertoon van de entreekaart Passie voor Perfectie van 3 februari. Van te voren aanmelden is niet nodig.

- Dinsdag 8 februari -
De Balie (SLAA)
Adriaan van Dis: Tikkop
Aanvang: 20.30 uur

'Adriaan van Dis beschrijft in zijn laatste roman Tikkop de geschiedenis van twee blanke mannen – de Nederlandse Mulder en de Zuid-Afrikaanse Donald – die als student betrokken raakten bij het internationale verzet tegen de Apartheid. Na veertig jaren halen ze de banden weer aan en verkennen hun gevoelens van vroeger: er is een liefde gedeeld, er zijn vrienden verraden, idealen verloochend. De werkelijkheid van het nieuwe Zuid-Afrika lijkt anders dan de droom van toen. De in Parijs wonende Mulder vestigt zich een tijd aan de Kaap, waar Donald zijn strijd voortzet in een vissersdorp. De lokale bevolking voelt zich aan alle kanten verraden: hun visrechten zijn verkwanseld door corrupte leiders, er is geen werk en hun kinderen vluchten in de tik – een goedkope drug. Mulder en Donald proberen met de moed der wanhoop een verslaafde jongen van de tik af te helpen. Uiteindelijk is de teleurstelling groot. Adriaan van Dis vertelt over het ontstaan van zijn roman Tikkop en zijn fascinatie voor Afrika, waarna Stephan Sanders (publicist Vrij Nederland) een gesprek met hem aanknoopt. Vragen uit het publiek staan vrij.

Entree: € 10,00; € 8,00 (CJP/Pas65/Stadspas); € 5,00 (Studentenkaart).

- Woensdag 9 februari -
ASCA, Bungehuis, Spuistraat 210, kamer 420
How to Do Cultural Analysis and Why (Not)?
Aanvang: 17.00 uur
Met: Maaike Bleeker

'This workshop fleshes out, then debates, a method of cultural analysis, organized around key notions such as object, text/medium, context/frame, discipline, culture, history, concept, and subject. Guest lecturers expand on, criticize, or reframe aspects of the methodology of cultural analysis, departing from their own methodological, disciplinary, and/or political priorities and preferences. In that way, the workshop will enable its participants to specify and account for their own methodological decisions in their research.'

Everyone is welcome, including research master students. Admittance is free.

- Woensdag 9 februari -
Het Perron (SLAA)
Wie is er bang voor de literatuur?
Aanvang: 20.00 uur

'Deze maand in de literaire onderzoeksshow 'Wie is er bang voor literatuur?':
De literaire kritiek: ze zijn de poortwachters van de literatuur, de kwaliteitsbewakers van het betere boek, ze scheiden het kaf van het koren. Evengoed ligt het werk van critici ook continu onder vuur: er bestaat toch immers geen objectieve literatuurkritiek in dit kleine land waar iedereen elkaar kent en waar de helft van de critici zelf ook nog eens boek na boek schrijft? En wat te denken van de balletjes- dan wel sterretjesterreur? Wie leest de, doorgaans toch al veel te korte, dus niet gedegen, recensies nou nog echt? En is er nog sprake van LITERAIRE kritiek wanneer Kluun in de Volkskrant vier ballen krijgt toebedeeld?
Arjen Fortuin, NRC-criticus en biograaf, zal de avond openen met een pleidooi vóór de literatuurkritiek waarna schrijvers en critici de degens met elkaar zullen kruisen over de hierboven genoemde kritiek op de kritiek.'

Reserveren: 020-3307035 of info@hetperron.nl. Entree: € 5,00.

- Vrijdag 11 februari -
Perdu
Paul Bogaert & de Slalom soft live
Aanvang: 19.45 uur

'De gedichten uit de Slalom soft, de laatste bundel van Paul Bogaert, kunnen ook gelezen worden als één lang, dramatisch gedicht. Insinuerende vragen, vage antwoorden en ongemakkelijke gedachtewisselingen zijn ideaal materiaal voor een integrale opvoering. Een introductie, enkele stemmen, een tekstprojectie en een paar geluiden, meer is er niet nodig voor een benauwende rondleiding in duffe kantoren en een subtropisch zwemparadijs. Waarin de Westerse werkmens genadeloos en regelrecht wordt uitgekleed.'

Entree: 7 euro / 5 euro (met o.m. vriendenpas)

- Maandag 14 februari -
De Rode Hoed
Leermeester & leerling - de columnist
Aanvang: 20.30 uur

'Een jonge en oude uitvoerder van hetzelfde ambacht worden geïnterviewd over wat ze van elkaar hebben geleerd, over de manier waarop die kennisoverdracht tot stand komt en over de vernieuwingen in het vak. Op 14 februari staat de eerste aflevering op het programma met de columnisten Bas Heijne en Hassan Bahara.
Bas Heijne (1960) is columnist, romancier, interviewer en essayist. Sinds tien jaar schrijft hij een tweewekelijkse column voor NRC Handelsblad. Zijn laatste boek is Harde liefde – Nederland op zoek naar zichzelf.
Hassan Bahara (1978) is auteur van Een verhaal uit de stad Damsko en Ik, Driss (samen met Asis Aynan) en tevens columnist voor NRC Handelsblad.'

Entree: gratis, aanmelden via rodehoed@rodehoed.nl.

- Maandag 14 februari -
DeLaMar Theater
Saint Amour 2011
Aanvang: 20.00 uur.
Met: Rodaan Al Galidi, Sanneke van Hassel, Kees van Kooten, Peter Buwalda, Stijn Franken, Connie Palmen en Remco Campert.

'Dat de ideale liefde vaak onbereikbaar blijft, wist de Romeinse dichter Ovidius tweeduizend jaar geleden al toen hij Eurydice in de Onderwereld liet verdwijnen. Sindsdien adoreren en vervloeken tal van schrijvers de onbereikbare geliefde, die te jong is of te oud, te ver, te nabij, te mooi, te dood, te getrouwd.'

Kaarten zijn te bestellen via de website.

Mapping World Literature

2011-01-28T12:40:00.005+01:00

Een nieuw speeltje van Google. In het kader van een brainstorm van onderzoekers uit de Computational humanities en literatuurwetenschappers, hier gisteren aan de UvA, zat ik wat te spelen met de Books Ngram Viewer. Daarmee kun je een nog lang niet uitgegroeid, maar nu al duizelingwekkend corpus teksten doorzoeken: 4% van de ooit gedrukte boeken. Bijvoorbeeld Engelse fictie van tussen 1900 en 2000. Wie wil weten hoe dat corpus tot stand kwam, vindt daarover hier informatie. Wie dat voorlopig wel even gelooft, kan zich uitleven op de Books Ngram Viewer.

Heel leuk speelgoed: je kunt in de kortste keren allerlei patronen op je scherm tonen. Zo is de impact van de beide feministische golven op de Engelstalige fictie mooi zichtbaar te maken door bijvoorbeeld aanduidingen voor vrouwelijkheid in te tikken. En even snel sneuvelen allerlei intuïties die je per ongeluk voor zekerheden was gaan aanzien. Wat betekent het bijvoorbeeld voor alles wat er tot nu toe geschreven is over new sincerity dat de frequenties van woorden als sincerity, authentic, true… in Engelstalige fictie tegen het eind van het vorige millennium zeker geen stijgende lijn vertonen? Of toch?

Wist je trouwens dat Amsterdam omstreeks 1980 opeens heel veel voorkomt in Engelstalige fictie? En dat we het daarmee helemaal niet slecht doen tussen de grote Europese hoofdsteden (Casanova kan gerust zijn: Parijs steekt er met kop en schouders bovenuit)? En zelfs heel goed tussen steden als Brussel, Kopenhagen, Wenen en Warschau?

In een artikel over wereldliteratuur uit 2000 stelde Franco Moretti eens vast dat de huidige behoefte van literatuurwetenschappers om over (taal)grenzen heen te kijken een nieuw probleem met zich meebrengt. De traditionele Anglist of Neerlandicus wilde nog wel eens de indruk wekken overzicht te hebben over (een bepaalde periode in) ‘zijn’ of ‘haar’ letterkunde. We worden ons steeds beter bewust van de duizelingwekkende omvang van het domein dat we met de term ‘literatuur’ aanduiden. Bijvoorbeeld dankzij grote digitale tekstcorpora, of in de context van de globalisering, ook van de literatuurwetenschappen. Moretti: ‘Reading “more” is always a good thing, but not the solution’.

Recensent in feestgedruis

2011-01-27T09:20:00.053+01:00

'Onze presentaties gingen erin als koek', is de eerste zin van hoofdstuk twee in Haantjes, het nieuwste boek van Kluun dat dit weekend door Arjan Peters werd gerecenseerd (de Volkskrant, 22 januari). 'Hoogstaand amusement' zwaait Peters, 'vermaak op niveau'. De recensie zet, na een frons, toch aan tot nadenken... over hoog en laag, zoete koek, gênante verfilmingen, studiekeuze, eerste zinnen, beroemde Vlaamse schrijvers.

Zou het niet interessant zijn om ook het werk van een recensent eens te analyseren? Of begeef je je dan op een ander studiegebied? Neem Arjan Peters, naar ik begrijp haantje de voorste in de literatuurkritiek. Als hij schrijvers en wetenschappers met de grond gelijk maakt door ze op grove wijze te beledigen (zoals bijvoorbeeld in 'Dunne soep voor iedereen'), levert dat interessante stof voor onderzoek. En neem zijn recensie van dit boek van Kluun.

Na zijn eerste zin, 'Bevangen door vooroordelen en argwaan', lijkt Peters zowaar helemaal in de ban van Haantjes. Alsof hij eindelijk de club heeft gevonden die hij zelf altijd had willen oprichten (grapje, verwijzing naar Werther Nieland).

Valse nichtenstreken, giechelen om stommiteiten en rare namen, zelfspot, snelheid: dat is goed vermaak volgens Peters, 'een giller van een hellegang' smult hij verder. Niets lezen we intussen over wat hij nu zo sterk vindt aan de dialogen. Of om welke reden dit boek kwalitatief beter is dan het verhaal van die vrouw bij de dokter. Misschien omdat diezelfde vrouw nu de wijste wordt genoemd?

Dit boek geeft een tijdsbeeld als bonus, viert Peters. Maar schetst niet elk biografisch verhaal per definitie een tijdsbeeld? 'Twitterbaar' en uitgevoerd in twee kleuren lijken ook belangrijke items te zijn, of waren dat juist min-puntjes om op de koop toe te nemen? En is 'plat' bij nader inzien toch prima? Of is dit boek een stuk minder plat dan het vorige? Waarom dan? Je komt er niet achter... alleen het feestgedruis zwelt aan.

Kluuns verwijzing naar Kaas van Elsschot vindt Peters te subtiel voor zijn lezers. Die krijgen we dan ook niet te lezen. Wel gooit hij zelf nog eens de betiteling 'Elschottiaans' in de jolige strijd. Bedoelt Peters dat Kluuns stijl hier te vergelijken is met die van Willem Elsschot? Zou het werkelijk?

Laten we de eerste zinnen van die twee boeken eens vergelijken:
'Ik dacht altijd dat ik niet op mannen viel.' (Proloog in Haantjes, met dank aan het inkijkexemplaar van bol.com)
'Buffon heeft gezegd dat de stijl de mens zelf is.' (Inleiding in Kaas).

Zou je niet desnoods (biologische) psychologie of marketing gaan studeren om te onderzoeken wat sommige schrijvers en recensenten nu beweegt? Maar een feestneus opzetten is natuurlijk ook een optie.

Peters' recensie alias presentatie van dit boek gaat er bij mij niet in als koek. Ik houd bovendien erg van kaas, en dan het liefst zonder partyprikker.

NB: nagekomen bericht/opmerking van de redactie: op de Radboud Universiteit in Nijmegen loopt momenteel een groot project met onderzoek naar literaire kritiek.

“Dit is geen vraaggesprek, dit is een vertelgesprek van mijn kant”

2011-01-24T16:23:00.003+01:00

Een avond over het schrijversinterview

Met o.a.: Claudia Clemente, John Driedonks, Chiel Kattenbelt en Johan Schokker

Vrijdag 28 januari 2011, 20.00 uur

Stichting Perdu, Kloveniersburgwal 86, Amsterdam

Toegang gratis, reserveren aanbevolen

“Dit is geen vraaggesprek, dit is een vertelgesprek van mijn kant,” zei een norse Willem Frederik Hermans ooit tegen een verbaasde Adriaan van Dis. Schrijversinterviews, vooral interviews op tv, zijn vaak bepalend voor het beeld dat het publiek van een schrijver heeft. Hoewel auteurs als Hermans een hekel hebben aan vraaggesprekken, maken anderen er handig gebruik van. Voor zowel literatuurwetenschappers als een breder lezerspubliek bieden interviews vaak houvast bij het interpreteren van literaire teksten.

Tijdens deze avond ligt het schrijversinterview onder een vergrootglas. Is het louter spontaan en informatief? Of is het vraaggesprek eerder een geënsceneerde gebeurtenis, een constructie die authenticiteit, oprechtheid en publieke identiteit produceert? Studenten van de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Utrecht gaan samen met experts uit verschillende disciplines op zoek naar antwoorden.

Reserveren: http://perdu.nl/reserveren.cfm?voorstelling=349

Meer informatie: auteursinterview@gmail.com

Claudia Clemente is als promovenda verbonden aan het Gender Studies Department van de Universiteit Utrecht

John Driedonks werkte jarenlang voor radio en tv en is docent aan de School voor Journalistiek te Utrecht.

Chiel Kattenbelt is universitair hoofddocent theaterwetenschap aan de Universiteit Utrecht en auteur van boeken over theaterwetenschap en intermedialiteit.

Johan Schokker is filosoof en literatuurwetenschapper. Hij schreef onder meer een boek over Freud en Lacan en vertaalde werk van de filosoof Slavoj Žižek.

Boos

2011-01-20T16:10:00.001+01:00

In het Nederlands Fotomuseum is nu de tentoonstelling Angry: jong en radicaal te zien. Kunstenaar Jonas Staal trok zijn werk terug uit de tentoonstelling. NRC publiceerde de brief waarin hij zijn beslissing motiveert, evenals het antwoord van de organisatie. Beide brieven zijn de moeite van het lezen waard, omdat ze laten zien wat het verschil is tussen een kunstenaar die vanuit een politieke positie kunst maakt, en zij die denken dat politiek een onderwerp is dat in kunst aan de orde kan komen, zonder dat daar verder al te veel consequenties aan vast zitten.

Waar draait het conflict om?
Om te beginnen beschouwt Staal politiek radicalisme niet als een symptoom, als een uiting van onvrede die 'eigenlijk' psychologisch, sociaal of maatschappelijk is. Voor hem is het radicalisme een politieke positie pur sang: ‘Het duidt de mogelijkheid een positie vorm te geven die sociale en politieke systemen tot verandering dwingt.’ Nu luidde de oorspronkelijke titel voor deze tentoonstelling ‘Angry: de verbeelding van de radicaal’. En binnen dàt kader had Staal ook zijn bijdrage uitgewerkt:

De originele titel duidde voor mij de verbeelding als een ‘uitbeelding’ van de radicaal in de media, politiek en kunst, maar ook de ‘inbeelding’ van de radicaal in zijn streven naar een radicaal ander wereldbeeld. Dat is, in positieve zin, de ultieme betekenis die het begrip radicalisme kan hebben. Let wel: positief betekent hier meer dan het ontwikkelen van een goed educatief programma bij een tentoonstelling, maar een op fundamentele wijze herarticuleren van de bestaande sociale en politieke orde. De radicaal is, alhoewel vaak tegen wil en dank, een schepper.

Mij lijken Staal's uitspraken in ieder geval de moeite van het overdenken waard -- al was het maar omdat je deze opvatting niet snel tegenkomt in het door de media eindeloos rondgepompte discours over radicalisme.

De wind waait bij Staal duidelijk uit de neo-marxistische hoek, en iedere tentoonstellingsmaker weet op voorhand wat hij hier in huis haalt. Een organisatie heeft de plicht ervoor te zorgen dat een kunstwerk kan resoneren in het grotere geheel van de tentoonstelling. Het is dus geen onbetekenend detail als de titel van de tentoonstelling een aantal weken voor de opening wordt veranderd in: ‘jong en radicaal’. Staal verwijt de organisatie dat ze daarmee kiest voor een gelikt marketing concept, met het ‘eeuwig terugkerende sleutelwoord ‘jongeren’’.

Heeft Staal gelijk, of had de organisatie wel degelijk inhoudelijke redenen om te kiezen voor die andere opzet? Het halfbakken Nederlands in de antwoordbrief maakt de zaak er niet duidelijker op. (Zo zijn onderwerpen ‘tricky maar noodzakelijk om aan te kaarten’ en moest de organisatie ‘koorddansen op meerdere aspecten’.) Maar goed, dit is dan een belangrijk argument:

....de onvolgroeide hersenen en hormonale onevenwichtigheid van jongeren spelen een rol in het vermogen zich compromisloos in te zetten voor een zaak. Het zou flauw zijn om dat niet aan te stippen.

Subtekst: waar de jonge radicaal zelf denkt dat hij politiek stelling neemt, daar zijn het eigenlijk de gierende hormonen die spreken. Of wacht, nee, toch niet, want de brief vervolgt: ‘Anderzijds zou het volslagen onterecht zijn de idealen waar mensen voor staan daarmee af te doen.’

En zo wordt weliswaar de kool en de geit gespaard, maar is de brief ook onbedoeld het bewijs van de aanklacht van Staal, die stelt: ‘[jullie] ontkrachten [...] precies datgene wat jullie zogenaamd claimen te verdedigen.’ De kunstenaar biedt overigens nog wel zijn brief aan als kunstwerk. Ik vind dat de antwoordbrief, in al zijn onvolgroeide onevenwichtigheid, ook geëxposeerd moet worden.

Journal of Dutch Literature (bis)

2011-01-11T20:43:00.004+01:00

Ik schreef er al eerder over: het Journal of Dutch Literature. Morgen verschijnt daadwerkelijk het eerste nummer. Vanavond besteedt NRC er uitgebreid aandacht aan. Op de wetenschapspagina nog wel. Waar wij Neerlandici doorgaans als een soort halve kunstenaars in de boekenbijlage worden weggezet, ben ik geneigd dit alvast als een eerste academische succesje van het tijdschrift te beschouwen. Het eerste nummer is vanaf morgen online.

MLA goes digital

2011-01-09T15:44:00.009+01:00

Twitteren tijdens een lezing heeft iets stiekems- het lijkt veel op de heimelijke briefjes die we vroeger doorgaven op school. Nu is het niet alleen legitiem maar zelfs sociaal wenselijk, in ieder geval in de kringen van de digital humanities.

En die kringen zijn groot, bleek de afgelopen dagen op het MLA congres in Los Angeles. Er waren meer sessies dan ooit tevoren die op een of andere manier met de digitale wereld te maken hadden, en dat voor het wat conservatieve instituut dat de Modern Language Association is- geliefd en gehaat door Amerikaanse letterkundigen. Iedereen moppert op de idiote omvang van het jaarijkse congres, en op de despotische organisatie die bijvoorbeeld weigert het programma online te zetten. Dat betekent dat de academici door het complex draven (een kruising tussen de RAI en de Ritz) met een laptop onder de ene arm en een onmogelijk dik programma onder de andere.

Je moet er een flinke middag voor uittrekken om het programma uit te pluizen, en te besluiten of je gaat luisteren naar klassieke verhalen over Shakespeare of Wordsworth, of liever naar sessies over nieuwe hippe vakgebieden, zoals 'subaltern studies' of 'disability studies'. Met die aandacht voor marginale groepen lijkt de cultuurwetenschap zichzelf te willen legitimeren en haar eigen directe sociale nut te willen bewijzen. Het grote probleem van die benaderingen is dat het vakgebied daarmee zelf lijkt te ontkennen dat het groot indirect sociaal nut heeft.

Het gevoel dat we wanhopig trachten te bewijzen dat we niet achterhaald of overdbodig zijn zie je ook in de hoeveelheid sessies over Digital humanities. Digital humanities is een meta-onderwerp, en kan dus over vrijwel alles gaan, als er maar een computer aan te pas komt: van het beheren van een online dichtersarchief (http://www.whitmanarchive.org) tot het analyseren van de code onder de website mybarackobama.com. Ook hier hebben opvallend veel van de verhalen een politieke component, alsof de sprekers willen bewijzen dat al deze efemere codes wel degelijk een effect hebben in de echte wereld- zoals in een project waar illegale mexicaanse immigranten een telefoon met gps kregen die ze wijst waar ze waterbronnen kunnen vinden op hun gevaarlijke tocht door de woestijn op weg naar Amerika: een voorbeeld van disturbance art. (http://post.thing.net/node/1642).

Het zijn goedbezochte sessies, wat veel zegt over hoe hard de letterkunde op zoek is naar nieuwe wegen, en een zeker essentialisme is het nieuwe vakgebied dan ook niet vreemd. Overigens zijn het de scholars met de grootste namen die het meest realistisch lijken over de mogelijkheden van onderzoek in het digitale tijdperk. Een onderzoeksvraag is immers niet per definitie zinvol als er maar digitale methoden aan te pas komen. Ook los daarvan is het een genoegen om te luisteren naar mensen als Johanna Drucker of Derek Attridge of Judith Butler: de namen uit je boekenkast komen hier tot leven zoals speelgoed in De notenkraker. Ze blijken er ook in de echte wereld verstandige ideeën op na te houden. En twitteren doen ze niet.

Amsterdamse lezingen

2011-01-07T11:49:00.009+01:00

Soms lijkt januari één lange maandagochtend, maar letterkundigen kunnen hun hart ophalen: de hele maand staat in het teken van poëzie. Na een tussenjaar wordt op woensdag 26 januari de prestigieuze VSB Poëzieprijs weer uitgereikt - om 23.30 uur zendt de NTR een registratie van de avond uit. De genomineerden zijn de komende weken nog op verschillende plekken te horen; ga bijvoorbeeld luisteren naar het unieke optreden van Armando in de OBA. Daags na de uitreiking is het Gedichtendag, die dit jaar het thema 'Nacht' draagt. Maar voordat de klok twaalf slaat, is er nog De Avonden...

- Zondag 16 januari 2011 -
OBA, Theater van 't Woord
Armando
Aanvang: 15.00 uur

'Op de vooravond van Gedichtendag, wordt de uiteindelijke winnaar van de VSB Poëzieprijs bekend gemaakt. In de weken daaraan voorafgaand trekken de genomineerden door de Lage Landen om hun bundels te presenteren. Armando komt in dit kader naar de Poëzie op zondag in de OBA. Hij zal voordragen uit o.a. zijn genomineerde werk en hij wordt geïnterviewd door Erik Menkveld (dichter, prozaïst en recensent poëzie voor de Volkskrant). Verder wordt de documentaire Armando: portret van een vriend (VPRO 2009) van Cherry Duyns vertoond.'

Entree: 7,50 / 10, 00. Kaarten te bestellen via de website.

- maandag 17 januari 2011 -
Eetcafé Festina Lente
Poëzieslag
Aanvang: 20.45 uur

'Als sinds 1998 organiseert Festina Lente in samenwerking met de stichting Poëzieslag 1 keer in de maand een poëziewedstrijd in het café. In deze wedstrijd strijden (maximaal) 12 aanstormende dichters om zowel een jury- als een publieksprijs met gedichten die ze zelf geschreven hebben. De winnaar van de juryprijs krijgt tevens een plekje in de Grande Finale die jaarlijks op de laatste zondagmiddag van juni op de brug voor eetcafïé Festina Lente wordt gehouden. Tevens mogen de finalisten van deze finale aan het NK poetryslam meedoen.'

Entree: gratis

- 17/18/19 januari 2011 -
Nieuwe DeLaMar Theater
De Avonden
Aanvang: 20.15 uur

'De Avonden zit stevig in ons collectieve geheugen gebeiteld. De verstikkende saaiheid van het naoorlogse Nederland werd door Gerard Reve weergaloos beschreven, in de persoon van Frits van Egters. Die ziet zijn leven verlopen in zinloosheid, eentonigheid en eenzaamheid. Humor en hoop op een hoger en groter iets houden hem op de been. ‘Meeslepend en weergaloos’, vond de Volkskrant destijds. De Telegraaf voegde daaraan toe: ‘Sterk werk’. ‘Dit is veel en veel meer dan een schitterend toneelstuk’, schreef de meester zelf, Gerard Reve. Na tien jaar brengt Léon van der Sanden een nieuwe bewerking en een nieuwe regie met een geheel nieuwe cast.'

Kaarten zijn verkrijgbaar via de website.

- Vrijdag 21 januari -
De Balie (SLAA)
Uitgelicht: vier dichters
Aanvang: 20.00 uur.

'Via voordrachten en beeldmateriaal zullen de genomineerden van de VSB Poëzieprijs worden uitgelicht: Paul Bogaert met de Slalom soft, Eva Cox met een twee drie ten dans, Kreek Daey Ouwens met De achterkant en Henk van der Waal met Zelf worden. Erik Lindner leidt de avond in en zal met de gasten in gesprek gaan.'

Entree: € 10,00; € 8,00 (CJP/Pas65/Stadspas); € 5,00 (Studentenkaart).

- Donderdag 27 januari -
Gedichtendag 2011

'Gedichtendag is ieder jaar hét poëziefeest van Nederland en Vlaanderen. Op 27 januari 2011, de laatste donderdag van januari, staat de poëzie een dag lang in het zonnetje. Liefhebbers verspreid over Nederland en Vlaanderen organiseren op die dag een grote diversiteit aan eigen poëzieactiviteiten op scholen, in bibliotheken en winkels, culturele instellingen, op het werk of gewoon op straat. Kranten, radio, televisie en het internet klinken die dag een stuk poëtischer. Het thema van Gedichtendag 2011 is Nacht. De eeuwenoude fascinatie voor de nacht maakt het tot een van de meest bezongen onderwerpen. Gedichtendag 2011 wordt met dit thema ook een beetje Gedichtennacht. Remco Campert schrijft de Gedichtendagbundel 2011.'

Zie voor activiteiten in en rond Amsterdam de website.

- Donderdag 27 januari -
Perdu
30 + 30 Dichtersmarathon
Aanvang: 19.45 uur.
Met: Maartje Smits, Ton van 't Hof, Martijn Teerlinck, Marlene van Niekerk, Vicky Francken, Dennis Gaens, Lieke Marsman, Jeroen van Rooij, Anne Bekking, Mark vd Schaaf, Annelein Pompe, Annemieke Gerrits, Bernke Klein-Zandvoort, Peter van Lier, Vincent Verhoef, Emile den Tex, Nanne Nauta, Jan Willem Anker, Gert de Jager e.a.

'Dat poëzie niet moeilijk is, bewijst Perdu jaarlijks op Gedichtendag. Niet door zich op die dag te beperken tot de eenvoudigste poëzie, maar juist door de poëzie in al haar diversiteit aan te bieden op een manier die vooral de nieuwsgierigheid prikkelt. Podiumbeesten en prevelaars, anekdotici en hermetici, vaklui en avonturiers, groentjes en grijsaards: ze staan naast elkaar en door elkaar op deze nieuwe editie van de 30 + 30 Dichtersmarathon.
Het concept is uitermate eenvoudig: dertig Nederlandse dichters lezen elk drie gedichten voor: twee van henzelf en één van een zelfverkozen collega uit het buitenland. Bij het voorlezen wordt de poëzie niet onderbroken door aan- of afkondigingen, bio- of bibliografische informatie of entr’actes en intermezzo’s. Zo kan de aandacht van de luisteraar zich volledig op de poëzie zelf richten, die zich aan hem presenteert als een constante stroom in een onverbiddelijk ritme van ruim tweeënhalf uur.'

Entree: 7 euro / 5 euro (met o.m. vriendenpas). Wegens beperkte ruimte is reserveren aanbevolen, zie daarvoor de website.

Hofland en het verzet

2010-12-14T14:22:00.008+01:00

In de nazomer van 2000 schreef H.J.A. Hofland in NRC een reeks artikelen waarin hij op zoek gaat naar "nieuw engagement" in de literatuur. Was schrijversengagement inderdaad een stuiptrekking van (of heimwee naar) de tijden van Voltaire, Zola of Sartre? Zijn deze auteurs inderdaad verworden tot de helden in "het simpele sprookje van de intellectueel" (gedachten worden tot woorden, tot revolutie, tot macht)?
Het werd een mooie, zij het tamelijk pessimistische reeks. Enkele citaten, als bescheiden eerbetoon aan de kersverse P.C. Hooftprijswinnaar.

Tientallen jaren geleden is het begonnen […]. De staat, de overheid, degenen die niet in rendement denken, overschatten toen al hun macht. […] De cultuur van het Westen [is] langzamerhand maar onweerstaanbaar in de dictatuur van het rendement terechtgekomen […]. Proefondervindelijk is bewezen dat de grootste aantallen worden ‘gescoord’ door de smaak van de miljoenen te plezieren. [Daarmee is] de vrije markt, zoals die zich in de afgelopen tien jaar heeft ontwikkeld, in haar anonimiteit de grootste vijand […] van de literatuur [geworden]

Volgens Hofland heeft de dictatuur van het rendement "de staat, de overheid en al degenen die niet in rendement denken" in de rol van een verzetsbeweging gedrongen. Een dag na het kamerdebat over het cultuurbeleid van ons rechtse rancunekabinet kunnen we vaststellen dat Staat en Overheid inmiddels passen voor die rol.

Een Alma-Tadema voor Halbe Zijlstra

2010-12-07T21:59:00.005+01:00

“De 19e-eeuwse schilder Alma-Tadema zei: ‘Zolang ik schilder, ben ik kunstenaar, als het af is, ben ik zakenman.’” Met dit citaat opent Halbe Zijlstra, staatssecretaris OC&W, een brief aan de Tweede Kamer waarin hij de uitgangspunten van het nieuwe cultuurbeleid (lees: de desastreuze bezuinigingen op cultuur) uit de doeken doet. De relevantie van Alma-Tadema’s citaat wordt als volgt toegelicht: “Kunst en commercie, podium en publiek zijn geen gescheiden werelden. Archieven en theaters, concertzalen en musea verlenen diensten aan publiek.”

Zo, zal Zijlstra (of zijn tekstschrijver) hebben gedacht, die zit. Klagende kunstenaars, ach, die snoeren we gelijk de mond met een uitspraak van iemand uit hun eigen kringen – een lichtend voorbeeld, een voorloper die wél wist hoe het moest.

Vervolgens licht de staatssecretaris toe hoe we de grondslag voor een ‘gezonde cultuursector’ kunnen leggen. De cultuursector, doceert Zijlstra, is afhankelijk geworden van overheidssubsidies en is het publiek uit het oog verloren. Dat moet anders, vindt hij. En daarom worden vanaf nu onder andere de volgende criteria toegepast bij de beoordeling van alle subsidieaanvragen:

publiek: de instelling trekt voldoende bezoekers;
ondernemerschap: eigen inkomsten staan in verhouding tot de subsidie;
participatie en educatie: instelling is toegankelijk voor kinderen en jongeren.

Die punten laten aan duidelijkheid weinig te wensen over. De consequenties ervan zijn echter even duidelijk: na de structurele korting op het subsidiesysteem gaat de rest van het beschikbare geld naar cultuur die zichzelf weet te verkopen en goed valt bij een breed publiek. Logisch, aldus Zijlstra, want cultuur is niet van een elitair kliekje, maar van en voor iedereen, nietwaar?

Wat onze kenner van de negentiende eeuw achterwege laat, is dat Alma-Tadema afkomstig was uit zeer gegoede kringen en een Academie-opleiding volgde, die hem verzekerde zowel van een publiek (afkomstig uit diezelfde zeer gegoede kringen), als van de smaak en de techniek die nodig waren om dat publiek tevreden te stellen. Als producent van enorm populair, gemakkelijk verteerbaar en risicoloos realisme, kon Alma-Tadema zichzelf dus inderdaad gemakkelijk bedruipen – nogal wiedes, ja. Dit in tegenstelling tot collegaschilders zoals, zeg eens wat, Van Gogh of Gauguin, want die maakten schilderijen die veel minder goed vielen bij ‘het publiek’.

Toegegeven, dat van dat ‘risicoloze realisme’ zegt misschien meer iets over mijn voorkeur voor schilders als Van Gogh dan over het toenmalige succes van Alma-Tadema. Maar dat doet er niet toe: het probleem is dat Zijlstra, verantwoordelijk voor beslissingen die een onvoorstelbare impact gaan hebben op het gezicht van de Nederlandse cultuur, overduidelijk gezakt is voor Sociology of Art 101, maar vervolgens wel – de cultuurhistorische expert uithangend – ons een ‘gezonde cultuursector’ voorhoudt die in feite gemodelleerd is naar een zichzelf in stand houdend, gesloten economisch systeem, waarin geen ruimte is voor alles wat uitdagend, choquerend, experimenteel, subversief, visionair, utopisch, of anderszins radicaal vernieuwend is.

Zijlstra’s retorische move is typerend voor het huidige debat over de bezuinigingen in de cultuur. Cultuur, zo wordt ons voorgehouden, moet nut hebben, moet het publiek bereiken, moet ‘ondernemend’ zijn. Maar cultuur hééft ook nut, ráákt ook het publiek, en ís ook ondernemend. Dat realiseren we ons echter pas als we ophouden om, zoals onze huidige regering doet, nut, effect en ondernemerschap uitsluitend te definiëren in termen van economische winst. Want wie met weinig middelen een uitdagend, choquerend, niet voor kinderen geschikt toneelstuk op de planken brengt, die is per definitie ondernemend. En de kunstenaar die ons de schaduwkanten van de vooruitgang of commercialisering voorhoudt, en zodoende onder woorden brengt wat ‘het publiek’ helemaal niet wíl horen, die weet dat publiek wel degelijk te raken. En wie experimenteert met radicale toekomstscenario’s, of alternatieve wijzen om de wereld te verbeelden en vorm te geven, die is per definitie nuttig.

Voor dat soort cultuur moet ruimte, geld en aandacht zijn. Als Zijlstra en de huidige regering echter hun zin krijgen, rest ons straks alleen nog maar de cultuur van de Alma-Tadema’s.

Onrust in de Vinexwijken

2010-12-06T19:45:00.014+01:00

Bewoners van een Vinexwijk in Zaanstad zijn boos op hun buurtgenote Naima El Bezaz (NRC Handelsblad, p.2). In haar roman Vinexvrouwen beschrijft El Bezaz onder andere het promiscue gedrag in de buurt, het grootscheepse gebruik van illegaal door een buurvrouw verhandelde pillen en de gewoonte van autochtone vrouwen om topless in hun achtertuin te zitten. Tsjonge. Het is maar waar je je als Vinexvrouw of -man druk om maakt.

Vanochtend hadden we het in het hoorcollege van de eerstejaars over Werner Sollors' Beyond Ethnicity: Consent and Descent in American Culture (1987), en aan de hand daarvan over het gedicht 'De schil waarop wij leven' van Mustafa Stitou (2003). Ook dat gaat over Vinexwijken, en het is wel een paar graadjes heftiger dan de roman van El Bezaz. Geen seks met de buurvrouw of stiekeme pilletjes bij Stitou. Welnee. Deze Marokaanse Nederlander pakt net even steviger uit: de zelfbenoemde "pioniers" uit de Vinexwijken krijgen bij hem wel onaangenamere eigenschappen. "Schuilt er geen oneindig soort / Genoegzaamheid in deze oorden?", zo vraagt het gedicht zich af: een (zelf-)genoegzaamheid van angsthazen, gebaseerd op orde en op het onderscheid tussen "wij" en "zij":

en wie niet te categoriseren valt
in een aparte doos – woonkamers wemelen
van geruchten over een pedofiele buur

en asielkampen moeten het liefst
aan de horizon staan, zo scheidt men
het goede van het zwarte

Hier staat niet de truttige lelijkheid of de nauwverholen burgerlijkheid van de Vinexwijken ter discussie, zoals bij die arme El Bezaz, maar hier legt een dichter de vinger op xenofobie en racisme.

Voor zover ik weet heeft nooit één Vinexbewoner bij Stitou aan de deur geklopt. Waar El Bezaz volgens NRC van vanavond al boze buurmannen aan de deur heeft gehad, daar bleef Stitou's gedicht in 2003 onopgemerkt, ook al las hij het voor in een prime time uitgezonden televisieprogramma (Het nieuwe Nederland, VPRO). Je kunt Vinexbewoners kennelijk beter boosmaken door ze te verwijten dat ze topless zonnen dan door ze racisme aan te wrijven.

Voor wie Stitou's fenomenale bundel Varkensroze ansichten uit 2003 niet in huis heeft: het gedicht 'De schil waarop wij leven' is onder meer hier in zijn geheel te lezen.

Amsterdamse lezingen

2010-12-02T16:39:00.005+01:00

December, de maand van reflectie en terugblikken op de afgelopen periode. In de wereld der letteren blijft men niet achter: discussies over de stand van zaken in de kunst en over haar toekomst; voordrachten van parels uit de Nederlandstalige poëziegeschiedenis; aandacht voor vergeten teksten van Nederlandse, Vlaamse, maar ook Zuid-Afrikaanse schrijfsters; een middag georganiseerd rondom de Friese jaren van Reve, de zogenaamde rampjaren. Wie durft de confrontatie aan? Wie is er niet bang voor literatuur?

- Donderdag 2 december -
Centrale Bibliotheek - Theater van 't Woord
Judith Uyterlinde in gesprek met Nicole Krauss
Aanvang: 20.30 uur
Met: Judith Uyterlinde, Nicole Krauss en Lieke Marsman

'Nicole Krauss (New York, 1974) verwierf internationale bekendheid met haar roman De geschiedenis van de liefde, dat in meer dan 35 landen werd vertaald. Het is een op haar eigen familieverhaal gebaseerd verhaal over een joodse man die ontsnapt aan de nazi-vervolging en naar de VS emigreert, zijn grote liefde achterna. Haar debuutroman Man komt kamer binnen werd verkozen tot Boek van het Jaar door The Los Angeles Times. Ze publiceerde verhalen in the New Yorker, Esquire en Best American Short Stories. Van haar verschijnt nu de nieuwe roman Groot huis over tastbare herinneringen aan verloren dierbaren. Nicole Krauss woont in Brooklyn, New York.

Lieke Marsman (1990) draagt voor uit haar poëziedebuut Wat ik mijzelf graag voorhoud.'

Entree: €10,00; €7,50 (CJP/Pas65/Stadspas)

- Vrijdag 3 december -
Spui25
Wat is kunst in 2020? Tweegesprek met Anna Tilroe en Thomas Vaessens
Aanvang: 17.00 uur

'Hoe ziet kunst eruit in 2020? Zal over tien jaar abstracte, conceptuele of juist figuratieve kunst de boventoon voeren? Welk soort poëzie wordt geschreven? Zullen gelegenheidsdichters een belangrijkere rol krijgen? of worden nieuwe technologieën in de kunst dominant? In deze aflevering van een serie tweegesprekken over wetenschap en kunst gaan kunstcriticus Anna Tilroe en neerlandicus Thomas Vaessens onder leiding van dichter en journalist Wim Brands in gesprek over de toekomst van de kunsten.'

Entree: gratis

- Vrijdag 10 december -
Perdu
De plaats van de dichter: Over het dichterschap van Marlene van Niekerk
Aanvang: 20.00 uur
Met: Marlene van Niekerk, Rosemarie Buikema en Alfred Schaffer

'"De plaats/rol van de romanschrijver en de roman is een plaats van veranderlijkheid, marginaliteit, vervreemding, subversie ten opzichte van de taal en het denken en de praktijken van de status-quo", aldus de Zuid-Afrikaanse auteur Marlene van Niekerk in een brief aan Rosemarie Buikema (DW B, 2007). Een omschrijving die dankzij geprezen romans als Triomf (1994), Agaat (2004) en Memorandum (2006) niet onbekend zal klinken.

Zou diezelfde rol weggelegd zijn voor Sprokkelster (1977) en Groenstaar (1983), de onvertaalde poëziebundels waarmee Van Niekerk oorspronkelijk debuteerde? Hoe zit het met haar poëzie? Welke plaats kunnen we haar rol als dichter toekennen? In Nederland is er tot op heden te weinig aandacht besteed aan Van Niekerks dichterlijke praktijken.

In Perdu wordt haar poëzie bij een groter publiek introduceren. Wat gebeurt er in haar poëzie? Welke plek neemt de poëzie in haar oeuvre in? Hoe verhouden haar gedichten zich tot Zuid-Afrika? Hoe kunnen we haar rol als dichter karakteriseren?

De avond wordt geopend met een inleiding, verzorgd door Rosemarie Buikema, hoogleraar en regio-ambassadeur van Zuidelijk Afrika van de Universiteit Utrecht. Alfred Schaffer, dichter en redacteur, zal in gesprek treden met Van Niekerk, onder andere over de verhoudingen tussen haar poëzie en haar romans, over haar rol als dichter en romanschrijver. Van Niekerk zal de avond afsluiten met voordrachten uit haar poëtische werk.'

Entree: €7,00; €5,00 (Studentenkaart/CJP/Pas65/Stadspas)

- Vrijdag 10 december -
Pakhuis de Zwijger
De langste dag
Aanvang: 21.00 uur
Met: meer dan zeventig dichters.

'Ruim 70 dichters uit Nederland en Vlaanderen zullen op vier podia gedurende 6 uur bijna 120 collega's opnieuw laten klinken. Van 'Egidius, waer bestu bleven?' uit het Gruuthusehandschrift tot 'Boem Paukeslag' van Paul van Ostaijen, van 'Ik vin je zo lief en zo licht' van Herman Gorter tot 'O krinklende winklende waterding' van Guido Gezelle: zowel de gekende hoogtepunten als de verborgen parels uit de Nederlandstalige poëziegeschiedenis komen in één avond voorbij.'

Voor meer informatie over dit evenement, zie de website.

- Zondag 12 december -
Centrale Bibliotheek - Harry Mulischzaal
De Zondagmiddag Poëzieclub
Aanvang: 14.00 uur.

'Ineke Holzhaus leest een collage gedichten van o.a. Leo Vroman en Hans Andreus over het thema ‘De dichter en het lichaam’, en introduceert dichter Willem Jan Otten. Willem Jan Otten draagt voor uit eigen werk en leest en bespreekt een gedicht samen met het publiek.'

Entree: €10,00; €7,50 (CJP/Pas65/Stadspas)

- Dinsdag 14 december -
Spui25
Schrijvende vrouwen
Aanvang: 17.00 uur
Met: Saskia de Vries, Lia van Gemert, Thony Visser, Margot Kalse, Elly van Munster, James Kennedy, Joyce Goggin en Julie Ruterbories.

'Tijdens deze bijeenkomst presenteert Amsterdam University Press twee titels: Women's Writing from the Low Countries 1200-1875 en Women's Writing from the Low Countries 1880-2010. Met de verschijning van deze boeken wordt getracht meer bekendheid te creëren voor Nederlandse en Vlaamse schrijfsters in heden en verleden. De insteek van de avond zal zijn hoe niet-Nederlanders kijken naar Nederlandse literatuur door vrouwelijke auteurs.'

Entree: gratis

- Donderdag 16 december -
Het Perron
Wie is er bang voor literatuur?
Aanvang: 20.00 uur
Met: Isolde Hallensleben, Jeroen van Kan e.a.

'Wie is er bang voor literatuur?' is de nieuwe en vernieuwende onderzoekshow van de SLAA waarin op zoek gegaan wordt naar de definities van het begrip ‘literatuur’ aan de hand van een actueel thema. In november ging het over Engagement in de literatuur, of beter gezegd: het gebrek daaraan in Nederland. Het thema voor december wordt via de website en Facebook in de loop van de maand bekendgemaakt.

Wie is er bang voor literatuur? wil de kloof tussen lezers en professionele literatuurbeoefenaars slechten op een manier waarbij specialisten en publiek met elkaar in gesprek gaan. Ben je geïnteresseerd om een keer in het lezerspanel te zitten, neem dan contact op via info@slaa.nl.'

Entree: €5,00

- Vrijdag 17 december -
Perdu
'Do You Feel It Too?' Een nieuw ervaringsparadigma in de maak
Aanvang 20:30
Met Joost de Bloois, Aetzel Griffioen, Nicoline Timmer, e.a.

'In de filosofie, de literatuur en de hedendaagse kunst zijn stappen ondernomen de postmoderne kritiek en ervaringsstructuur te doordenken. Een nieuw ervaringsparadigma lijkt daarbij in de maak: de constructie van een ‘gedeelde ervaringswereld’ en de constructie van een zelf in relatie tot de ander. Circulerende sleutelwoorden zijn intersubjectiviteit, inter-esse, intermedialiteit, interculturaliteit (kortom een ‘tussen’), alsook empathie, oprechtheid, kwetsbaarheid en verbondenheid.

Perdu onderzoekt het nieuwe ervaringsparadigma met literatuurwetenschapper en beeldend kunstenaar Nicoline Timmer, filosoof Aetzel Griffioen, literatuurwetenschapper en cultuurcriticus Joost de Bloois, e.a. Zij zetten de geschetste ontwikkelingen nader uiteen en gaan met elkaar in gesprek over vragen als hoe die ‘gedeelde ervaringswereld’ en ‘relationele zelfbegrippen’ in de verschillende voorstellingen eruit (kunnen) zien. Welke overeenkomsten en verschillen treffen we aan? Ligt er ruimte voor agency in besloten? Op welke wijze wordt een oprecht verbinden mogelijk gemaakt. Is de nieuwe ervaringswereld levensvatbaar in de postmoderne laat-kapitalistische wereld van vandaag?'

Entree: €7,00; €5,00 (Studentenkaart/CJP/Pas65/Stadspas)

- Donderdag 18 december-
Schijnheilig
Performance Podium de Weerzin
Aanvang: 20.30 uur
Met: Shishani Frankcxs, Rens van der knoop, HEUG, Jochua, Jakob Proyer, Artun Arasli, The Molecular Cousin of Space Bears e.a.

'Na een roerige november is het weer hoog tijd voor een beetje WEERZIN! Het is weer een verrassende opeenstapeling van uiteenlopende acts geworden, en
u bent meer dan welkom daar van te komen genieten.'

Entree: gratis

- Zondag 19 december -
Centrale Bibliotheek - Theater van 't Woord
Gerard Reve Middag
Aanvang: 15.00 uur

'Hoe belangrijk is de context Friesland voor Reve geweest? In hoeverre was de leegte van het Friese landschap, die nergens beschutting bood, van invloed op het proces van inkeer en de mystieke ervaring die Reve in Nader tot U beschrijft. Hoe eigentijds was achteraf bezien die oneigentijdsheid van Reve? Hoe tegendraads was de reactionaire houding die hij in de late jaren zestig steeds meer aannam? Zijn de tegenstellingen die hij zelf zo benadrukte bij nader inzien niet kenmerkend geweest voor een verwarrend tijdvak, waarvan de ware contouren nu pas duidelijk worden?

Lezing over de Friese periode van Gerard Reve door Huub Mous'

Entree: €5,00; €3,75 (CJP/Pas65/Stadspas)

De emancipatie van de poëzie

2010-11-27T00:18:00.001+01:00

Arie Boomsma heeft zich in mijn culturele geheugen genesteld als de eerste mannelijke omroepster van Nederland. Avond aan avond zat hij daar om zeven uur: in een fleurige streepjestrui en met nimmer aflatende glimlach, klaar om de Yorin-soap Onderweg naar Morgen aan te kondigen.

Sinds Boomsma niet onverdienstelijk de tv-gids voorlas, kende zijn carrière een grillig verloop. Na een paar mislukte zakelijke projecten en een eveneens falend schrijverschap keerde hij terug naar de televisie, naar de EO en – toen die werkgever zijn halfnaaktfoto’s voor L’Homo niet kon waarderen – de KRO. Eenmaal weer bij de omroep trad er een opmerkelijke kentering op in Boomsma’s imago: Arie leek zijn roeping gevonden te hebben als een waar emancipator. Eerst voor de christenen, vervolgens voor de homo’s.

En nu is er dan de poëzie. Groot was mijn verbazing toen Boomsma vorige week woensdag in De Wereld Draait Door aankondigde dat hij een bloemlezing heeft samengesteld. In het voorjaar van 2011 verschijnt bij Uitgeverij Prometheus Boomsma’s ‘keuze uit ruim een eeuw Nederlandse dichtkunst’. Van zijn website:

Dit boek is niet moralistisch, geen wijzende vinger of activistische oproep, maar het biedt een venster waardoor je de wereld kunt bekijken. Zowel voor poëziekenners als voor hen die nog nooit hebben stil gestaan bij een gedicht. De door Arie gekozen gedichten zetten aan het denken, ze maken iets los of laten je genieten van hun klank, ritme, woordgebruik of toon. In Met dat hoofd gebeurt nog eens wat deelt Arie het plezier dat hij zelf beleeft aan gedichten met zijn lezers.

Een kleine inventarisatie in een literair georiënteerde omgeving leverde een opvallend eensluidende reactie op bovenstaande mededeling op: ‘Wat?! Hahaha!’ Het imago van ‘niet al te snuggere playboy’ (het citaat is afkomstig uit een interview in Vrij Nederland) blijkt hardnekkig, en Boomsma kan daar wel begrip voor opbrengen: ‘Als ik zelf op straat zo’n opgeblazen figuur zie, koppel ik daar meteen een gebrekkige intellectuele ontwikkeling aan. Dat idee ziet diep, al is het niet terecht.’

Des te frappanter is de uitgevers keuze voor Boomsma als bloemlezer. De meeste samenstellers van bloemlezingen zijn zelf dichter: gepokt en gemazeld door de poëzie, in staat om kaf van koren te scheiden en daarom een gerechtvaardigde autoriteit. Deels verklaart dat het relatieve verkoopsucces van bloemlezingen (in tegenstelling tot veel poëziebundels, die zelden een tweede druk halen).

Maar op basis van welke criteria wordt een bloemlezing beoordeeld die is samengesteld door iemand die zijn bekendheid voornamelijk ontleent aan tv? Weinig mensen zullen weten dat Boomsma zelf ook dichterlijke aspiraties koestert. Afgelopen zomer debuteerde hij tijdens de Dichtersmarathon in de Tolhuistuin. Niet in zijn eentje op een podium ergens in een achterafzaaltje, maar tussen 29 ‘echte dichters’, zoals hij het zelf zei. Met een vertaling van Boris Ryzhy en zijn eigen ‘Jezusje danst door’ (over zo’n dashboardpoppetje op een veer) gooide hij zichzelf voor de leeuwen – en overleefde.

Het maakt nieuwsgierig. Naar Boomsma’s keuze en inleiding, maar ook naar de receptie en met name de verkoopcijfers. Heb je, om de poëzie te emanciperen, vooral een bekend gezicht met symmetrische bone structure nodig? We zullen zien.

Pippi Langkous 65

2010-11-26T07:19:00.005+01:00

De Google startpagina meldt sinds twaalf uur gisteravond dat Pippi Langkous vandaag de pensioengerechtigde leeftijd bereikt: op 26 november 1945 verscheen het eerste in een reeks Pippi-boeken van Astrid Lindgren. Ik kon niet nalaten even te kijken hoe het inmiddels met Inger Nilsson is, het meisje dat als hoofdrolspeelster van de televisieserie voor generaties het beeld van Pippi bepaalde. Hiernaast een fotootje. 'Ik moet de enige persoon in Zweden zijn die de boeken van Pippi Långstrump niet heeft gelezen!’, zou Nilsson ooit gezegd hebben. Dat was uit chagrijn: ze is naar eigen zeggen nooit van haar Pippi-imago afgekomen. Kun je een lach veranderen?

Selectie

2010-11-25T10:14:00.004+01:00

Vandaag in de Volkskrant , Opinie & Debat, een reactie op het opiniestuk van de Leidse rector magnificus Paul van der Heijden die terecht naar antwoorden zoekt op de voortdurende kortingen op de budgetten voor onderzoek en hoger onderwijs. Een van die oplossingen: alumni vragen bij te dragen aan de financiering van hun universiteit. Een goed idee! Maar zal het in Nederland ook werken? Zie hier.

Nooit meer slapen

2010-11-21T09:57:00.003+01:00

Na een zeer succesvolle bewerking en uitvoering van De Asielzoeker van Arnon Grunberg heeft het studententoneelgezelschap NNP ( Nieuw Nederlands Peil ) zich wederom aan een veelgeprezen Nederlandse roman gewaagd. Zes studenten hebben de roman Nooit Meer Slapen van Willem Frederik Hermans bewerkt tot een bijzondere en indringende voorstelling, die ze ook nog zelf spelen en regisseren. Na enthousiaste reacties en uitverkochte zalen bij de voorstellingen in Leiden, is dit prachtstuk nu naar Amsterdam gehaald!

Nooit meer slapen is een hoogtepunt uit de Nederlandse literatuur van de twintigste eeuw en staat bomvol motieven die kenmerkend zijn voor het werk van Hermans, o.a. zijn onvrede met bepaalde praktijken in de wetenschap, de onkenbaarheid van de werkelijkheid en de haast onvermijdelijke mislukking. Alfred Issendorf wil de wetenschappelijke carrière van zijn vader afmaken, overleven waar zijn vader stierf. En het gaat dan niet alleen om fysiek overleven tijdens zijn reis door een troosteloos en onherbergzaam Noorwegen; hij wil een ontdekking doen waardoor de mensen hem ook na zijn dood nog zullen herinneren.

Nooit meer slapen is een toneelstuk van ambitie en wanhoop, van vertrouwen en wantrouwen, van vriendschap en complottheorieën, van presteren en mislukken. Alleen 25 november nog te zien!

De voorstelling is op donderdag 25 november a.s. om 20.30 in CREA, Turfdraagsterspad 17, Amsterdam. Er zijn nog kaarten beschikbaar. Studenten Nederlands aan de UvA kunnen (gratis) reserveren bij Coby Arnoldus (kamer 4.01 van het P.C. Hoofthuis of per email).

Schelmenfractie

2010-11-17T21:00:00.011+01:00

‘Veldmeijer was niet alleen, want al die tijd liep Lucassen heel kort achter hem aan, als zijn schaduw. Hij liep door de polder, zag hier en daar zwermen vogels, ver weg de pijpen van Hoogovens en stijgende vliegtuigen. Eén keer draaide Veldmeijer zich voorzichtig om – en zag dat Lucassen hem recht in zijn ogen aankeek. Wederom was er die vreemde dreigende grijns.’

Deze alinea zou niet hebben misstaan in een thriller van Saskia Noort of Thomas Ross. Het betreft echter een citaat uit ‘De gorilla van het Vondelkwartier’, het in de Volkskrant door John Schoorl briljant opgetekende verslag van Evert Veldmijer (76). In 2006 deed Veldmeijer aangifte van ‘hinderlijk volgen’ en ‘intimidatie’ jegens PVV-kamerlid Eric Lucassen, nu in opspraak omdat hij een andere, eerdere veroordeling voor ontucht heeft verzwegen.

Veldmeijers verhaal wordt tragikomisch dan wel treurig, als Lucassen een emmer water over de bejaarde man gooit. ‘Veldmeijer was doorweekt. Zijn linker- en rechter gehoorapparaat waren kletsnat en hij probeerde ze met een föhn droog te krijgen. Het linkergehoorapparaat – met een waarde van 1.500 euro – bleef nog dagen storen.’

Had Veldmeijer maar niet zijn hondje Roxy voor de deur van militair instructeur Lucassen moeten uitlaten. Maar al was er dankzij Roxy een reusachtige mestvaalt ontstaan die zalig lag te rotten in een diepe hondenplas en het leven in huize Lucassen ondraaglijk had gemaakt: het doel heiligt hier niet de middelen. Niet alleen Lucassens daad zelf is verwerpelijk, ook diens pyschologische terreur, de intimidatie en vernedering van de heer Veldmeijer.

Ineens wordt de zin van de door dit kabinet aangekondigde bezuinigingen op cultuur me duidelijk. Met de schelmen van de PVV binnen de gelederen van de Tweede Kamer is gesubsidieerd toneel of gesubsidieerde romankunst volstrekt overbodig. Het Boek van de Cultuur wordt vanaf nu geschreven in kranten en door verschillende auteurs.

Gistermiddag, tijdens het kamerdebat over het wangedrag van Lucassen, somde Femke Halsema zeven personages op – tot nog toe flat characters, maar wie weet wat voor diepgegraven lijken er nog uit de kast komen – die samen met Opperhoofd Wilders het feuilleton Wilders’ Wilde Westen vullen. Dat aantal kan natuurlijk uitgebreid worden. Vanochtend kopte de Volkskrant dat er opnieuw twee PVV’ers in opspraak zijn. Voor wie niet van western houdt: Wilders’ tiental en Girt Wilders en de 40 rovers behoren dus nog tot de mogelijkheden.

Het is nog niet bekend hoe het verhaal van Wilders en zijn schelmenfractie zich in generische zin verder zal ontwikkelen. Een klucht was het vanaf het begin al (om dat in te zien hoeft men slechts naar het kapsel van onze Volksleider te kijken: een goedkope parodie op de pruikentijd), kandidaat-kamerlid Gidi Markuszower voegde met zijn losse vinger aan de trekker wat WildWest-taferelen toe, Wilders’ antagonisten brachten verdieping aan door het Opperhoofd voor een kafkaësks schervengericht te brengen en nu is er dus ex-kaderlid-wordt-kamerlid Lucassen die enkele topoi uit de thriller – ontucht en intimidatie – inbrengt.

Al met al is Wilders’ volkstoneel een ‘postmoderne hutspot’, om met de woorden van collega-populist Jan Marijnissen te spreken. Naast de literatuur moet ook Wilders’ volkskunst het postmodernisme voorbij – de tijd is rijp voor de wederopstanding van de tragedie. Ten onder met ‘held’ Wilders en de vermaledijde PVV – opdat het volk mag vrezen voor hun lot en medelijden heeft met hun slachtoffers.

Fundamentalistisch libertarisme

2010-10-31T19:13:00.008+01:00

‘Onbegrijpelijk dat vrouwen werk als een rivaal zien waar ze niet tegenop kunnen. Een man en zijn werk zijn onafscheidelijk, alle mannen die hij kent zíjn hun werk, zo simpel is het. Het werk is niet iets wat ze doen, het is de essentie van hun persoonlijkheid,’ zegt Rafaël Delaporte in Connie Palmens roman Lucifer (2007).

Deze observatie krijgt gestalte in Roland Oberstein, de hoofdpersoon van Grunbergs nieuwe roman Huid en haar. Hij is econoom en werkt aan een boek over de geschiedenis van financiële ‘bubbels’, fenomenen waarin een extreem grote vraag direct gevolgd wordt door een totaal gebrek daaraan. In zijn vrije tijd bestudeert Oberstein de rationaliteit en de economie van genocide, de Holocaust doet hij er als ‘hobby’ bij. Als hij vreemdgaat met Lea – een Joods-Amerikaanse die hij heeft ontmoet op een congres over de Shoah en de Europese identiteit; zij werkt aan een biografie over kampcommandant Höss – ziet Roland overspel slechts als een vorm van ‘diversificatie’, het spreiden van risico’s. Jaloezie is voor Oberstein kapitaalvernietiging. ‘Het hart van de mens is zijn portemonnee.’

Seks

Zijn werk gaat zelfs voor zijn zoon Jonathan, met wie hij plichtmatige telefoon- en iChatgesprekken heeft. Maar van Obersteins onderzoek komt weinig terecht. Naast het feit dat Oberstein te veel tijd verliest met lesgeven, eerst aan een Amerikaanse universiteit in Fairfax en later in Leiden, heeft hij vooral seks. Met zijn vriendin Violet, zijn minnares Lea en later met een studente van hem, de paardenliefhebster Gwenny.

Seks bij Grunberg is altijd een beetje ranzig en een tikkeltje pervers maar Huid en haar spant de kroon. In Venus in minirok. Seks in de literatuur na 1945 schrijft Piet Calis over Blauwe maandagen (1994) dat de seks tussen de ikfiguur en Rosie opvalt vanwege zijn onschuldige, intieme en bijna romantische karakter. Nu, 16 jaar later, is Grunberg een stuk realistischer en cynischer. Seks is boven alles een betaalmiddel waarmee men aandacht, genot of een Green Card koopt.

Werk en persoonlijkheid vallen geheel samen in de apotheose. Uiteindelijk is Oberstein zelf een ‘bubbel’. Als in De Telegraaf een pikante foto wordt afgedrukt waarop hij te zien is met een zweep in de paardenstal en er iets mysterieus met Gwenny gebeurt, is het gedaan. Er is geen vraag meer naar hem: hij verliest zijn alles, zijn werk.

Verveelde huisvrouwen

Als antiheld is Oberstein een reïncarnatie van zijn voorgangers Beck (De asielzoeker), Hofmeester (Tirza) en majoor Anthony (Onze oom). Net als majoor Anthony is Roland Oberstein een moderne tragische held die ten onder aan gaat aan hybris ofwel hoogmoed. ‘Als je de klassieken beter had gelezen, zou je je anders gedragen,’ zo zegt zijn baas op de Universiteit Leiden. Oberstein leest namelijk geen fictie: sentimentele onzin die niets met de werkelijkheid van doen heeft. ‘Iets voor verveelde huisvrouwen.’

Met Huid en haar heb ik meer gelachen dan met Onze oom. Als Oberstein de school van zijn zoon voor het eerst bezoekt, weet hij zich geen raad. ‘De hel, denkt Roland. Misschien niet de binnenste cirkel, maar ver zitten we er niet vandaan.’ En: ‘Hij zou [zijn ex-vrouw, AV] willen sms’en: ‘Ik kan Jonathan niet vinden. Waar heeft hij zich verstopt? En waarom ruikt het hier overal naar stront? We zijn hier toch niet in een kamp.’’

Tegelijkertijd voelde ik destijds meer compassie voor het lot van majoor Anthony uit Onze oom dan voor dat van Oberstein nu. De majoor legde in zijn extreme doorvoering van zijn heldhaftige moraal nog een zekere Wille zur Macht aan de dag. Ook toonde hij nog enige hartstocht. Daarentegen is Oberstein in zijn doorvoering van zijn radicale individualisme, zijn grenzeloze laissez-faire, iets cruciaal liberaals over het hoofd gaan zien: keuzes maken, eigen verantwoordelijkheid nemen. Hij is diegene die de ander wil dat hij is.

Daarom speelt Oberstein vals als hij zogenaamd de verantwoordelijkheid voor zijn zoon neemt door bij hem in de buurt te gaan wonen. Oberstein kiest er niet zelf voor, hij meent het niet. Met het gevolg dat hij alles alleen maar erger maakt. Plichtmatige verantwoordelijkheid is geen echte verantwoordelijkheid.

Op de achterflap staat dat het in Huid en haar gaat om straf, ‘ook waar geen schuld lijkt te zijn’. Volgens mij is het andersom, Oberstein is schuldig, juist omdat hij straf krijgt.

Maar hoe abject hij ook moge zijn, net als Lea kan ik Oberstein niet totaal verachten zonder mezelf te verachten. Misschien is dat de kern van ons probleem, we zijn niet bereid om ons Zelf totaal te verachten en in te zien dat het Zelf niet veel meer is dan een lege huls die wij per ongeluk hebben verward met een god.

Decommunicatie

In alles is Huid en haar een heerlijke Grunberg. De populistische burgemeester van Brooklyn en de Nederlandse academische wereld zijn corrupt, het grachtengordelvolk organiseert literaire prijzen slechts om deftig te dineren en de burgerij uit de vinexwijk is provinciaals bekrompen – iedereen krijgt er in deze tragikomedie ongenadig van langs. Met de zweep.

Daarbij toont Grunberg zich de meesterkoning van de miscommunicatie. Eindeloos wordt er gefacebookt, gebeld, gesms’t, ge-iChat en live face-to-face geruziet, net zolang totdat de personages zichzelf en elkaar decommuniceren.

Niet in het lot van Oberstein de fundamentalistische libertijn, zelfs niet in de Holocaust – daarvan hebben we ons, in de woorden van Oberstein, ‘losgekoppeld’ – maar in de menselijke miscommunicatie schuilt nu ons wezenlijke tragische lijden. Met onze vrede en ongelooflijke materiële welvaart zijn we nog steeds nauwelijks in staat tot contact met onszelf en de ander. Machtiger en geraffineerder, want vertrouwder dan die goede oude Duivel, is er één schuldige: het Zelf. Kunnen wij onszelf redden van ons Zelf? Zo ja, willen we dat ook?

Amsterdamse Lezingen

2010-10-28T13:57:00.006+02:00

De graphic novel morrelt aan de poorten van de literatuurwetenschap, en dat blijft niet onopgemerkt. Liefhebbers van het genre moeten op 10 november kiezen: een avond naar Spui25 of toch naar De Balie? Het programma over strips is deze maand overigens niet het enige interessante aanbod van de SLAA. Kijk ook even op hun website voor bijvoorbeeld de avond over Hans Faverey.
November is verder de maand van het Wintertuinfestival, dat dit jaar de leegte als thema heeft. In de woorden van K. Schippers:

Wit wordt gezien
Omdat het op papier
Niet alleen is

- Donderdag 4 november -
SLAA
Avond van de Polemiek
Aanvang: 20.00 uur
Met: Hugo Brandt Corstius, Afshin Ellian, Paul Frentrop, Nausicaa Marbe, Heleen Mees, Ulli Jessurun d'Oliveira, Jeroen van Kan, Marike Stellinga, Ebru Umar, Jaffe Vink en Hans Teeuwen.

'Uit alle perioden van de Nederlandse en Vlaamse literatuur hebben Pierre Vinken en Hans van den Bergh de meest strijdbare teksten bijeengebracht van auteurs die zich woedend, gebelgd of sarcastisch teweerstellen tegen opvattingen of situaties die zij aan de kaak willen stellen. Het scherp van de snede is een bundeling van teksten en gedichten die voor de huidige lezer actuele waarde hebben en die zo scherp en snedig geformuleerd zijn dat men er een grimmig genoegen aan kan beleven. Op de Avond van de Polemiek lezen tien polemisten een speciaal voor deze avond geschreven schotschrift voor. Theodor Holman geeft op elke tekst polemisch commentaar. Ook Hans Teeuwen steekt zijn strijdbaarheid niet onder stoelen of banken.'

Entree: €10,00; €8,00 (CJP/Pas65/Stadspas); €5,00 (Studentenkaart) en gratis met de SLAA-passepartout

- Maandag 8 november -
AKO Literatuurprijs
De uitreiking van de AKO Literatuurprijs

'Kees van Beijnum, Oscar van den Boogaard, Tom Lanoye, Willem Jan Otten, Koen Peeters of David van Reybrouck? Tijdens een rechtstreekse uitzending wordt in het actualiteitenprogramma Nieuwsuur bekendgemaakt wie de AKO Literatuurprijs 2010 wint.'

Zie voor meer informatie de website.

- Woensdag 10 november -
SLAA
Was getekend... Een avond over de Graphic Novel
Aanvang: 20.00 uur
Met: Margreet de Heer, Yasco Horsman, Hanco Kolk, Edith Kuyvenhoven, Erik Noomen, Maaike Hartjes en Tonio van Vugt

'De Graphic Novel is niet zomaar een strip, het is een beeldverhaal, waaraan bovendien door tekenstijl en verhaalvorm nogal eens literaire waarde wordt toegekend. Maar wie zich even verdiept in het genre ziet al snel dat de Graphic Novel velen gedaanten kent: van exuberante tekentsunami’s tot verstripte literaire romans. In Nederland is met name ook het meer autobiografisch getinte genre erg populair (Maaike Hartjes etc). Deze avond probeert wat orde in de chaos te scheppen door literatuurwetenschapper Yasco Horsman en Zone 5300-hoofdredacteur Tonio van Vugt los te laten op de huidige status van de Graphic Novel...'

Entree: €10,00; €8,00 (CJP/Pas65/Stadspas); €5,00 (Studentenkaart) en gratis met de SLAA-passepartout

- Woensdag 10 novmeber -
Spui25
Het stripboek: de rijkste vorm van literatuur?
Aanvang: 20.00 uur.

'In de laatste twintig jaar nam het stripboek een enorme vlucht. Waar strips ooit werden gezien als kinderlijk vermaak en zelfs verderfelijk amusement, worden graphic novels tegenwoordig steeds meer de hemel in geprezen om hun artistieke en literaire kwaliteiten. Het werd daarom tijd om een hoogwaardige verzameling inzichten over vorm en inhoud van strips en grafische literatuur te verzamelen in één bundel die een overzicht biedt van het medium op dit moment.
Op deze avond wordt het boek The Rise and Reason of Comics and Graphic Literature gepresenteerd: een collectie van essays over het ontstaan en de ontwikkeling van grafische literatuur, die werd samengesteld voor Dan Hassler-Forest en Joyce Goggin.
Tijdens de presentatie discussieert een panel van deskundige sprekers over de opkomst van de graphic novel. De stelling die hierbij centraal staat luidt: het stripboek is de rijkste vorm van literatuur.'

Entree: gratis

- Vrijdag 12 november -
Perdu
Het schandaal van de lyriek
Aanvang: 20.30 uur
Met: Ton van 't Hof, Lucas Hüsgen e.a.

'Wat is het schandaal van de lyriek? Voor Adorno, aan wie we deze indringende vraag te danken hebben, is het schandaal van de poëzie niet zozeer dat ze nog altijd geschreven wordt, na alle verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Het schandaal van de lyriek ligt in haar eigen barbaarsheid, in het besef dat ze, hoe kritisch ook, altijd medeplichtig is aan de catastrofe die ze ongedaan probeert te maken. Lyriek houdt dit schandaal zo altijd in stand – en dat is de werkelijke catastrofe.
De vraag is dan ook gerechtvaardigd of lyriek nog wel mogelijk is, als ze zich wil handhaven als kritische praktijk en niet louter de fictie van een ongeschonden vrijplaats in een verder volledig onttoverde wereld blijven hooghouden.'

Entree: 7 / 5 euro (korting met vrienden- of studentenpas)

- Zaterdag 17 en zondag 18 november -
Stichting Feest der Poëzie
Salon der Verzen
Met: Luuk Gruwez, Karlijn Groet en Alexis de Roode e.a.

'De Salon der Verzen is een serie dicht- zang- en voordrachtskunstavonden in Amsterdam, voorafgegaan door een serie gesprekken met de verschillende artiesten in de Torenkamer van de Waag op de Nieuwmarkt te Amsterdam, genaamd de Torengesprekken.
Op de Salons der Verzen komt er naast bekende dichters ook veel jong, opkomend dicht- en voordrachttalent; gedichten op muziek, getoonzet door Schubert en Diepenbrock, worden verzorgd door veelbelovende conservatoriumstudenten. Daarnaast is er een illusionist die baanbrekend werk verricht door poëzie en goochelkunst te verenigen.'

Zie voor aanvangstijden en toegangsprijzen de website.

- Vrijdag 19 november -
Carré
De Grote Zaal

'Exclusief in Carré: De Grote Zaal, het boek van Jacoba van Velde uit 1953, voorgedragen door theatericoon Anne Wil Blankers. Het boek staat centraal tijdens de vijfde editie van Nederland Leest. Mette Bouhuijs tekende voor de bewerking. De presentatie van de middag is in handen van Philip Freriks, ambassadeur van Nederland Leest.'

Voor informatie over aanvangstijden en toegangsprijzen, zie de website.

- 24 tot en met 28 november -
Literair Productiehuis Wintertuin
Wintertuinfestival

'Elk Wintertuinfestival heeft een thema. Dit jaar is dat ‘Het woord en het wit’. Schrijvers, dichters, muzikanten, kunstenaars, theatermakers en wetenschappers zullen het tijdens het festival hebben over de leegte die we vullen met gedichten en kunst, met muziek en verhalen.
Het Wintertuinfestival 2010 onderzoekt de verhouding tussen leegte en betekenis, tussen het woord en het wit. Wanneer beslist een dichter dat zijn regel eindigt en het wit het overneemt? Hoe bepaalt een beeldend kunstenaar wat hij toont en wat hij niet toont? Maar het gaat ook voorbij de kunst: waarom vullen we de leegte in ons dagelijks bestaan met verhalen, met beelden en muziek? En hoe vullen we de leegte die zal ontstaan in ons cultureel leven na de lompe bezuinigingen die het kunstvijandige kabinet oplegt?'

Zie voor het volledige programma en kaartverkoop de website.

- Dinsdag 30 november -
Academiegebouw, Domplein 29, Utrecht
Bas Heijne in gesprek met Arnon Grunberg
Aanvang: 20.00 uur

'In het gesprek dat Bas Heijne deze avond met schrijver Arnon Grunberg voert, zal de relatie tussen literatuur en samenleving een centraal thema zijn. Daarnaast zal het ook een persoonlijk gesprek worden over Grunbergs schrijverschap. Hoe ziet hij zichzelf als schrijver ten opzichte van zijn eigen tijd? Heeft een schrijver verantwoordelijkheid?'

Zie voor de aanmeldingsprocedure de website.

Feel good non-fictie

2010-10-19T06:18:00.010+02:00

Hoe blij moeten we eigenlijk zijn met de stroom echt-gebeurd-proza die er op gang aan het komen is? Is deze narrative non-fiction wel een vooruitgang ten opzichte van de realistische roman?

Dave Eggers' What is the What, het ijkpunt van het genre, was een spannend boek, al was het maar omdat je er nooit achter kwam wat de ‘wat’ nu eigenlijk was. Maar Eggers’ nieuwste, Zeitoun, gaat aan goede bedoelingen ten onder. Het is het verslag van wat het islamitische gezin Zeitoun overkomt als de storm Katrina New Orleans bereikt. Tot op die dag leefden ze in een regenboogkleurige harmonie met de hele stad - homo, oud, jong, christen - iedereen liet zijn huis schilderen door de aardige en betrouwbare Zeitoun: hij is practically perfect in every way, net als zijn hele familie en vooral zijn onfeilbare vrouw Kathy. Als de storm komt is ook iedereen even aardig voor elkaar, tot de boosdoeners arriveren in de vorm van leger en politie, en Zeitoun zonder reden op een gruwelijke manier gevangen wordt gehouden op een ongefundeeerde verdenking van terrorisme.

Het is een afschuwelijk verhaal, en buitengewoon belangrijk dat het aan de kaak wordt gesteld, maar dit weeïge gelijkhebben doet de zaak geen goed. Het denken in binaire opposities dat ten grondslag lag aan de opsluiting van Zeitoun (de moslims zijn het kwaad), wordt door Eggers simpelweg omgekeerd (De Bush-regering is het kwaad) - spannend is dat niet, realistisch al evenmin.

In Nederland verscheen er een boek over vergelijkbare materie: Tikkop van Adriaan van Dis. Ook maatschappelijk onrecht, zij het in het hedendaagse Zuid-Afrika, ook een overstroming waar vooral de arme zwarte bevolking onder lijdt, ook een – lokale - overheid die racistisch is en faalt. Maar Tikkop is een roman, en zoveel mooier en genuanceerder. Wanneer de hoofdpersoon, Mulder, zich bekommert om een verslaafde puber, ontmaskert hij dat zelf meteen als gemankeerd vaderschap. Spioneren tegen apartheid deed hij ook eigenlijk alleen uit verliefdheid. Goed en kwaad zijn in Zuid-Afrika een kluwen geworden die niemand uit elkaar weet te trekken. De zwarte slachtoffers zijn soms harteloos, de witte schurken zorgzaam, en niets is wat het lijkt. Deze fictie is niet alleen veel beter geschreven, maar ook een stuk geloofwaardiger en confronterender dan de feel-good non-fictie van Eggers.

Drie boeken vol vrouwen voor Mark Rutte

2010-10-13T11:55:00.007+02:00

Binnenkort verschijnt bij Amsterdam University Press een drietal boeken over schrijvende vrouwen in de Lage Landen: Women's Writing from the Low Countries. Altijd goed om de Nederlandse literatuur naar andere taalgebieden te exporteren. Maar als mede-redacteur van een van de delen had ik aanvankelijk wat aarzelingen over de exclusieve focus op vrouwelijke schrijvers. Ik vroeg me af of we het stadium niet voorbij waren waarin de doorgaans al te mannelijke beeldvorming van de literatuur- en cultuurgeschiedenis gecorrigeerd moest worden door de zaken eens om te draaien. Dat is heel succesvol gebeurd, vooral in de jaren tachtig en negentig. Maar is dat nu nog opportuun? Zijn we er inmiddels niet voldoende van doordrongen dat belangeloze kwaliteit niet bestaat? Er zal na vijftig jaar postmodernisme toch wel niemand meer zijn die het geringe aantal vrouwelijke schrijvers in de traditionele literatuurgeschiedenis aan de gebrekkige ‘kwaliteit’ van de schrijfsters wijt?

Maar toen werd er een nieuw kabinet samengesteld door onze nieuwe premier. Nu ja, door de nieuwe premier van Rechts Nederland. Rutte presteerde het de emancipatorische klok een halve eeuw terug te zetten door doodleuk een ploeg vol oude witte mannen presenteren.

Wat mij aan de discussie over de kabinetssamenstelling nog het meest schokt, is dat Rutte de kritiek op het geringe aantal vrouwen in zijn kabinet niet serieus nam. ‘We hebben niet op geslacht geselecteerd, maar op kwaliteit’. Deze enormiteit was geen verspreking, nee, ze komt rechtstreeks uit het regeerakkoord. Ook daar wordt een universalistisch kwaliteitscriterium gehuldigd. In de paragraaf gewijd aan integratie staat: “Het kabinet beëindigt het diversiteits/voorkeursbeleid op basis van geslacht en etnische herkomst. Selectie moet plaatsvinden op basis van kwaliteit”. Uitspraken als deze getuigen van een ignorantie die ronduit verbijsterend is: waar is deze Rutte de afgelopen decennia geweest?

Misschien, zo houden we ons maar voor, gloort er bij al deze ellende toch een beetje hoop. Misschien blijkt Rutte zich op dit punt eens een keertje wél in de tijdgeest te hebben vergist. Als dat niet zo is, dan is de reeks Women’s writing in elk geval far more timely dan ik aanvankelijk dacht.

Jacob van Lennep leeft!

2010-10-13T11:50:00.005+02:00

Op 7 oktober werd de eerste Jacob van Lennep-lezing uitgesproken door Marita Mathijsen in een ‘uitverkocht’ Spui 25. Ze hield een vlammend betoog over een van de markantste schrijvers uit de negentiende eeuw: Jacob van Lennep. Ze liet zien dat hij niet alleen een zeer productieve schrijver was, maar vooral en in de eerste plaats een actief burger. Hij was Tweede Kamerlid en zorgde ervoor dat er een goede waterleiding vanuit de duinen naar Amsterdam werd aangelegd. Ook zette hij zich in voor de bouw van het Amstel Hotel en hij voorkwam dat de Ridderzaal op het Binnenhof verloederde. Geen enkele hedendaagse schrijver die zich op dergelijke verdiensten kan beroepen.

Dat maatschappelijke engagement was heel gewoon voor een schrijver in de negentiende eeuw, misschien wel omdat schrijvers in de eerste plaats burgers waren en daarna pas kunstenaars. Kunst zonder maatschappelijke betrokkenheid was eenvoudigweg ondenkbaar.

De sfeer was opgetogen, om allerlei redenen. De speldenprikjes die Mathijsen uitdeelde naar de huidige bezuinigingsplannen op linkse hobby’s, vielen goed. Gegrinnik ook toen ze het had over de ‘broeksklep’ die Van Lennep niet al te stijf gesloten hield. Maar het leukste was toch wel de aanwezigheid van enkele nazaten van Van Lennep. Een van hen, Louis van Lennep, nam aan het einde vanuit het publiek het woord en bedankte Mathijsen voor het feit dat zij Van Lennep zo treffend als burger-schrijver had gekenschetst. En voor het feit dat ze pijnlijke zaken onbesproken had gelaten. Hij zal ongetwijfeld gedoeld hebben op Van Lenneps ‘verminking’ van de Max Havelaar. Het intrigerende was dat deze nazaat van Van Lennep als twee druppels water op zijn beroemde voorouder leek. Ik kon mijn ogen dan ook niet van hem afhouden: het leek wel alsof de schrijver zelf die avond in ons midden was.

Lotte Jensen

Amsterdamse Lezingen

2010-10-07T15:36:00.006+02:00

De CPNB heeft voor de campagne Nederland Leest een vergeten Nederlandse schrijfster onder het stof vandaan getrokken. In oktober nodigt de organisatie heel Nederland uit hetzelfde boek te lezen: De grote zaal (1953) van Jacoba van Velde. Wie deze massa liever aan zich voorbij laat gaan, kan zich aansluiten bij de grote schare liefhebbers van Amerikaanse literatuur. Mocht je je aan geen enkele groep willen conformeren, dan kun je altijd nog in het hoofd van K. Schippers kruipen.

- Donderdag 7 oktober 2010 -
Spui25
Het uitwendige schrijverschap: Jacob van Lennep als publieke figuur
Aanvang: 20.00 uur

'Jacob van Lennep is wat de Engelsen een public moralist noemen. Bij vrijwel elk cultureel of maatschappelijk initiatief dat er op nationaal of lokaal Amsterdams niveau genomen werd, was hij betrokken. Niet alleen culturele, maar ook grootschalige en riskante maatschappelijke projecten durfde hij aan. Hij was een gangmaker van het publieke debat, die zich zo verantwoordelijk voelde voor de maatschappij dat hij een zetel in de Tweede Kamer aannam. Tegelijkertijd was hij een fratsenmaker en een charmeur met een dubbele moraal. In deze eerste Jacob van Lennep-lezing zal Marita Mathijsen hem portretteren als bezielde schavuit.'

Entree: gratis

- Zondag 10 oktober -
SLAA, Het Perron
In het hoofd van de dichter
Aanvang: 16.00 uur

'Wim Brands (dichter en bekend van o.m. het tv-programma Boeken) en Erik Lindner (dichter en recensent) zullen vanaf zondagmiddag 10 oktober maandelijks een dichter uitnodigen met wie ze het maakproces van één particulier gedicht uitvoerig gaan bespreken. Eén uur lang, één gedicht. Zin voor zin, woord voor woord ontrafelen zij de onderkant van het tapijt: Waar komen ideeën vandaan? Welke voorwerpen inspireren de dichters? Wat gebeurt er in het hoofd tijdens het dichten?
De eerste gast is K. Schippers, een dichter die geen introductie meer behoeft en als geen ander zijn zienswijze op het maken van poëzie weet te verwoorden.'

Entree: 5 euro

- Maandag 18 oktober-
NS Publieksprijs

'De NS Publieksprijs voor het Nederlandse Boek en de daaraan verbonden eretitel Boek van het Jaar heeft tot doel de lezer de mogelijkheid te geven een prijs toe te kennen aan zijn persoonlijke boekvoorkeur, om zo de betrokkenheid tussen lezer en boek te vergroten.

Het boek dat de meeste stemmen vergaart, mag zich voortaan Boek van het Jaar [….] noemen. De schrijver ervan ontvangt een sculptuur van Jeroen Henneman, een geldbedrag van € 7.500,- en een NS Jaarabonnement 1e klas (€ 5.653,-).'

- Donderdag 21 oktober-
John Adams Institute, aula van de UvA
Jonathan Franzen
Aanvang: 20.00 uur.

'The New York Times Book Review calls Jonathan Franzen’s new novel, Freedom, “a masterpiece of American fiction.” Time Magazine actually put Franzen on its cover with the title “Great American Novelist.” The accolades are coming nonstop. Franzen’s novel spans the 9/11 decade. In following a single family, Franzen creates a vast meditation on a continent and a country; ultimately it is a meditation, as the title indicates, on the most potent and overused word in the American lexicon. Join us for an evening with--in the words of Britain’s Guardian--“the great American novelist reborn.'

Entree: 10 euro

- Vrijdag 22 oktober -
Perdu
Wat was Raster?
Aanvang: 20.00 uur
Met: Sven Vitse, Tonnus Oosterhoff, Miek Zwamborn, Barber van de Pol, Jacq Vogelaar en Erik Lindner

'Ter gelegenheid van de digitale lancering komt Perdu met een programma waarin het Raster opnieuw toont. Met buitenstaanders en oud-medewerkers (onder hen auteurs, vertalers en redacteuren) blikken wij terug en kijken wij vooruit. Wat is de erfenis van Raster? En waar vindt de 'geavanceerde literatuur uit binnenland en vooral buitenland', zoals H.C. Ten Berge het verwoordde, nu onderdak?'

Entree: 7 / 5 euro (korting met vrienden- of studentenpas)

- 22 oktober t/m 19 november -
Nederlands Leest De grote zaal

'De grote zaal (1953) van Jacoba van Velde is het boek dat centraal staat tijdens Nederland Leest 2010. De roman over de laatste dagen van een oude vrouw in een verpleegtehuis is, net als de auteur, bij het grote publiek in de vergetelheid geraakt. Bij verschijnen werd het boek nationaal en internationaal als meesterwerk bestempeld door gerenommeerde recensenten. De grote zaal verscheen in 13 vertalingen. Nederland Leest, de grootste leescampagne die ons land kent, plaatst het boek opnieuw in de belangstelling. Het boek wordt tijdens de campagneperiode van vrijdag 22 oktober tot en met vrijdag 19 november door de openbare bibliotheken gratis aan hun leden verstrekt.'

Voor alle activiteiten rondom Nederland Leest De grote zaal, zie de website.

- Woensdag 27 oktober -
SLAA
Hoe Paul Auster je leven kan veranderen
Aanvang: 20.00 uur

'Het tijdloze karakter van het werk van Paul Auster maakt hem tot een van de belangrijkste beschouwers over de wereld waarin wij leven. In goede tijden herkennen we in zijn werk universele thema’s die een geruststellende abstractie hebben, in tijden die moeilijker te duiden zijn en grimmiger aandoen, rijgt zijn werk zich als een koord om je nek. De werkelijkheid van Paul Auster is er een waarin we telkens op het verkeerde been worden gezet. Woorden als toeval, illusie, verontrusting spreken uit zijn werk, maar verlossing en troost vind je telkens weer in de ongelooflijke barmhartigheid en medemenselijkheid die uit zijn werk spreekt.
Aan de hand van diverse thema’s, die uiteenlopen van begrippen als Mededogen, Jodendom, politiek en humaniteit laten diverse vertegenwoordigers uit de wereld van de literatuur, politiek en kunst zien hoe zijn werk een diepere dimensie geeft aan de snel veranderende wereld en, uiteindelijk, aan ons eigen leven.'

Entree: € 10,00; € 8,00 (CJP/Pas65/Stadspas); € 5,00 (Studentenkaart)

Wraak op kunst en cultuur

2010-10-05T09:31:00.007+02:00

“Know your values and frame the debate”, zo luidde in 2004 het advies van George Lakoff aan links Amerika. Zijn boek Don’t think of an elephant moest de progressives ertoe aanzetten het politieke discours terug te claimen, het discours dat volgens Lakoff bepaald werd door het vermogen van de conservatives om debatten naar hun hand te zetten door die debatten in een zeer vroeg stadium te framen.

We zien er ook in Nederland dagelijks voorbeelden van. Sinds Wilders de CDA-ers Koppejan en Ferrier “dissidenten” genoemd heeft (en Verhagen dat niet onmiddellijk corrigeerde), is dat toch wat nare woord (Van Dale: ‘scheurmaker’) niet meer uit de nieuwsberichten weg te denken.

Een ander gevalletje van framing: de betiteling van kunst en cultuur als "linkse hobby’s". Vandaag gaat de helft van het Commentaar van de Volkskrant over de aanstaande bezuinigingen op kunst en cultuur. Ze worden “de wraak voor de zogenoemde linkse hobby’s” genoemd. Dat woord “zogenoemde” suggereert dat de Volkskrant afstand neemt van de term. Geen wonder, want de Volkskrant is tegen de bezuinigingen. De krant vindt dat VVD en CDA zich door de anti-elite toon van de PVV hebben laten gijzelen.

Maar zal het Commentaar ook enig effect sorteren? Komt het met nieuwe gezichtspunten in het debat over de waarde van kunst en cultuur voor de samenleving? Ik ben bang van niet. In de laatste alinea wordt erop gewezen dat de achterban van de beide regeringspartijen “meer dan gemiddeld concerten, opera’s, theatervoorstellingen en exposities bezoekt”. Met andere woorden: VVD en CDA zijn van plan te snijden in “hobby’s waarvan hun eigen kiezers zo gretig gebruikmaken”. Daar zijn die verdomde hobby's weer...

Over gijzelen gesproken. Zolang we geen alternatief vinden voor het beeld van cultuur als hobby, is er nauwelijks verweer mogelijk tegen de marktlogica (en het rechtse revanchisme) achter de bezuinigingsplannen.

Kunst en cultuur zijn geen hobby’s van een in economische of demografische zin te definiëren doelgroep.

De West in Hongarije

2010-09-28T17:45:00.008+02:00

De Néderlandisztika Tanszék, oftewel de afdeling Nederlands van de Universiteit van Debrecen in Oost-Hongarije, huist in een monumentaal gebouw dat in de nadagen van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelrepubliek werd neergezet. Ongetwijfeld voelen de studenten – de universiteit telt er 30.000 in totaal - op hun royale campus dat ze bij de onderwijstop van hun land horen. In de nazomerzon slenteren ze graag langs de grote fonteinenpartij of zitten op de trappen een sigaretje te roken (mijn indruk is dat er veel straffer gerookt wordt dan in Nederland). Toch zijn de studenten allerminst verwende rijkeluiskinderen: de colleges beginnen om 8 uur ’s ochtends en gaan met enkele kortere pauzes non stop door tot 8 uur ’s avonds.

Onlangs is er nieuw Erasmus-uitwisselingsverdrag tussen de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Debrecen gesloten, dat het mogelijk maakt dat docenten over en weer voor een periode komen doceren. En zo gewerd mij de eer als eerste een uitnodiging te mogen ontvangen van Dr. Gabor Pusztai, die de afdeling Nederlands leidt. Verschillende keren kreeg ik de verbaasde vraag als ik vertelde dat ik in Debrecen een cursus Nederlands-Caraïbische literatuur ging geven: ‘Maar zijn ze daar in Hongarije in geïnteresseerd dan?’ Jazeker, juist in kleinere landen waar ook Nederlands gestudeerd kan worden, is er een bijzonder belangstelling voor de ‘randgebieden van het Nederlands’; voor de koloniale literaturen van Nederland dus. Mogelijk omdat men vanuit de eigen positie in de neerlandistiek extra muros veel van de relatieve marginaliteit van de koloniale literaturen tegenover het ‘centrum’ Nederland herkent.

Een vakgroep Nederlands als die in Debrecen hoort natuurlijk tot de kleinere afdelingen van Hongarijes tweede universiteit. Dat verschaft de colleges direct een bijzondere intimiteit. We scharen ons rond een tafel in de bibliotheekruimte waar een video staat opgesteld. De groepen die ik college moet geven, zijn klein en dan ook nog enigszins uitgedund omdat sommige studenten stage lopen in Nederland. Ik realiseer me maar al te goed hoe razend moeilijk het Nederlands moet zijn voor iemand uit de Finnisch-Oegrische taalfamilie. De voordehandliggende wijze waarop in veel andere westerse landen praktisch iedereen zich van het Engels bedient, is in Hongarije vrijwel afwezig. Oudere taxichauffeurs spreken een mondje Duits, maar hippe jongeren die ik op straat de weg vraag in het Duits en het Engels, halen onverschillig de schouders op en lopen door. ‘Wij zijn een trots volk,’ verklaart een Hongaar met wie ik de lange busreis van Boedapest naar Debrecen maak.

De taal- en cultuursituatie van Suriname, de Nederlandse Antillen en Aruba is complex, en ik betwijfel of de braaf jaknikkende tweedejaarsstudenten, die net één jaar Nederlands gehad hadden, het hele relaas kunnen volgen. Een gelukkige greep is dan weer de film Brokopondo, verhalen van een verdronken land van John Albert Jansen. De Saramakaanse dichter/schrijver Dorus Vrede vertelt daarin hoe de Saramakaner marrons van hun geboortegrond werden verdreven, toen het stuwmeer in midden-Suriname werd aangelegd. Ik snap maar al te goed hoe ‘exotisch’ een tropenkolonie met enthousiast dansende marrons moet overkomen voor dit publiek uit centraal Europa. Maar voor Dorus Vrede is het Nederlands óók een aangeleerde taal en hij praat langzaam en plechtig, staande in zijn korjaal midden op het van Blommesteijn-stuwmeer op de plaats waar ooit zijn geboortedorp Lombe lag.

De dagen vliegen om. Ik vertel over de slavernij en ja, natuurlijk over die ene Hongaar die de geschiedenisboeken van de West heeft gehaald: Frans Pavel Killinger die in 1910 een poging tot staatsgreep deed in Suriname. De derdejaars lezen de allereerste tekst van een migrant uit de West die naar Europa trok: Mijn aap schreit van Albert Helman. En de tweedejaars mogen zien hoe de vorming van de canon van klassieke teksten heel anders in zijn werk gaat in de West dan hier in Hongarije – ze hebben trouwens enorme moeite om zelf met de naam te komen van een Hongaarse winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur.

Het is 8 uur ’s avonds, ik heb beamer en laptop ingepakt, papieren geordend en merk tot mijn stomme verbazing dat er helemaal niemand meer aanwezig is. Ik doe de lichten uit, draai de deur op slot en een seconde gaat de gedachte door me heen dat ik als allerlaatste vlaggendrager van de Nederlandse cultuur en haar voormalige koloniën hier, bijna in Transsylvanië, het allerlaatste betoog heb afgestoken. Maar maandagochtend om 8 uur staan de studenten weer vol goede moed voor de deur van het instituut Nederlands in Debrecen.

Kan poëzie de wereld redden?

2010-09-28T10:16:00.004+02:00

Het is een sleutelscène uit Ian McEwans Saturday: Daisy Perowne staat naakt en zwanger in de kamer, het middelpunt van een luguber gijzelingstafereel. Twee onbehouwen, agressieve, met messen gewapende mannen lijken haar te gaan verkrachten, onder het toeziend oog van haar welgestelde en cultureel onderlegde ouders. White trash komt wraak nemen op smaak, beschaving en welvaart. Maar dan leest Daisy Matthew Arnolds gedicht ‘Dover Beach’ voor. Het ongelofelijke gebeurt: een van de overvallers raakt ontroerd door de voordracht, waarna hij gemakkelijk te overmeesteren is en de overval met een sisser afloopt.

Nogal wat critici plaatsten vraagtekens bij McEwans scène: was dit niet al te naïef? Te karikaturaal? Gleed de auteur hier niet weg in onvervalste kitsch? “This is a good example of how too long in the literary bubble may cut you off somewhat from real life”, schreef bijvoorbeeld David Baddiel in The Times. In Nederland vond Barber van de Pol hetzelfde (‘zo soft dat het hele boek er acuut door in een draak verandert’). Het zou best kunnen dat Baddiel en Van de Pol gelijk hadden, maar dat neemt niet weg dat McEwan lang niet de enige is die Arnolds negentiende-eeuwse ideologie van de cultuur weer op de agenda zet.

Vandaag legt Anil Ramdas, in de Volkskrant verwikkeld in een interessante discussie met Joost Zwagerman, een verband tussen Wilders’ electorale succes en de culturele verwaarlozing van laaggeschoolde blanken. Waar Paul Scheffer de stelling verdedigde dat “de oude sociale kwestie” van blanke arbeiders zou zijn opgelost, daar meent Ramdas dat de blanke laaggeschoolden alleen maar van de radar zijn verdwenen. Ze hadden immers een huis en een auto. En ze konden op vakantie. Maar aan hun laaggeschooldheid is intussen niets veranderd. Ramdas:

“Ze zijn in culturele zin verwaarloosd. In plaats van ze deel te laten nemen aan de wereld van literatuur, poëzie, muziek en kunst, werden ze afgescheept met SBS- en RTL-amusement. Met Oh Oh Cherso en RTL Boulevard”.

Waar deze culturele verwaarlozing toe geeft geleid? Tot een op internetfora steeds beter zichtbare, boze white trash: In Ramdas woorden tot “mensen die zich niets aantrekken van fatsoensnormen en lijden aan een ernstig gebrek aan zelfbeheersing”. Het is deze groep die volgens Ramdas door Wilders effectief is gemobiliseerd.

Mij trof in Ramdas analyse vooral de suggestie dat “de wereld van literatuur, poëzie, muziek en kunst” reddend kan zijn in de huidige crisis.

Naïef? Karikaturaal? Kitsch?

In Den Haag staat een bruin kabinet te trappelen om, gebruik makend van Wilders’ electorale succes, de vingers van Rechts Nederland te gaan aflikken. Het kan geen toeval zijn dat dit kabinet juist op kunst en cultuur fors wil bezuinigen. Te vrezen valt dat we ons ook over de plannen voor het onderwijs weinig illusies hoeven te maken.

Journal of Dutch Literature

2010-09-24T14:04:00.007+02:00

Vandaag een grote NWO-aanvraag de deur uitgedaan voor de medefinanciering van een nieuw e-journal op het gebied van de Nederlandse letterkunde, het Journal of Dutch Literature (JDL). In de aanvraag staan veel plechtige zinnen als “Voor de toekomst van het onderzoek naar de Nederlandstalige literatuur is het van groot belang de internationale zichtbaarheid van het vak te vergroten”. En: “Een niet gering aantal literatuurwetenschappers van buiten het Nederlandse taalgebied heeft belangstelling voor het neerlandistische literatuuronderzoek. Zij kunnen evenwel in onvoldoende mate kennisnemen van onderzoeksresultaten, omdat die nog altijd en voor het merendeel uitsluitend in het Nederlands en in Nederlandstalige periodieken toegankelijk gemaakt worden”. Ambtenarenproza, zeker, maar wat is dat nodig: de internationalisering van de letterkundige neerlandistiek!

Inhoudelijk wordt er aan die internationalisering, overal in Nederland, Vlaanderen en daarbuiten, al volop gewerkt. In Amsterdam bijvoorbeeld in de opleiding Comparatieve Neerlandistiek, een samenwerking met de Freie Universität Berlin. En ook op andere plekken vervagen de grenzen tussen bijvoorbeeld neerlandistiek en anglistiek of literatuurwetenschap, Nederlandse letterkunde en Mediastudies… Maar het was lang wachten tot er ook een Engelstalig vaktijdschrift kwam dat de resultaten van de zich verbredende letterkundige neerlandistiek voor internationale literatuurwetenschappers toegankelijk maakt. Een tijdschrift dat de strengste internationale academische kwaliteitseisen hanteert en óók compromisloos focust op Nederlandse literatuur in de wereld.

Of het NWO-geld er komt, is nog afwachten, maar de voorbereidingen van JDL zijn inmiddels in volle gang. Een redactie van neerlandici en literatuurwetenschappers uit binnen- en buitenland heeft al drie nummers in de steigers staan. Voor het eerste nummer zijn onder meer prachtige bijdragen gepland van Gaston Franssen (over 'Literary Celebrity and the Discourse on Authorship'), Geert Buelens (over poezie en films van 'The Battle of the Somme'), Isabel Hoving (over 'The Postcolonial Turn in Dutch Literary Criticism') en Saskia Pieterse (over recurring patterns in de studie van een Nederlands auteur van ontegenzeglijk internationaal formaat: Multatuli).

“Er is een groot aantal Nederlandstalige auteurs en literaire verschijnselen dat internationaal gezien belangwekkend is”, toetert de aanvraag, “en het moet een doel van dit tijdschrift zijn dat aan een niet-Nederlandstalig lezers- c.q. onderzoekerspubliek duidelijk te maken”. En wat vanuit het perspectief van ons vak ook niet onbelangrijk is: “Op termijn zou op die manier ook het neerlandistische literatuuronderzoek internationaal versterkt waargenomen kunnen worden”. In een wetenschappelijke wereld waarin de overlevingskansen meer en meer bepaald worden door de mate waarin wetenschappers zich internationaal profileren, is dat geen overbodige luxe voor de neerlandistiek.

Het tijdschrift gaat verschijnen bij Amsterdam University Press (AUP). Het eerste nummer zal er midden december zijn. Het verschijnt volgens de ‘free access’-formule: abonnementen bestaan niet, iedereen met toegang tot internet kan het gratis raadplegen. Wie dat dan betaalt? Nou, NWO dus. Hopen we.

Amsterdamse Lezingen

2010-09-09T17:20:00.010+02:00

Bij de opening van het nieuwe academisch jaar hoort een nieuwe agenda. Natuurlijk met initiatieven van plaatselijke organisaties als Spui25 en de SLAA, maar we komen ook terecht in Haagse huiskamers, randstedelijke schouwburgen en vooral: in de bioscoop.

- 10 tot en met 29 september -
De Kuypers Machinefabriek, Rotterdam
Poëten en bandieten

'Boris Ryzhy (1974-2001) groeide op in Sverdlovsk (Jekaterinaburg), een troosteloos harde stad geregeerd door de mafia. Ryzhy’s wereld is de wereld van de straat, een mannenwereld: drank en sigaretten, geweld en politie, gevangenissen en fabrieken. Ryzhy, bokskampioen van de Staalschrootwijk, voelt zich dichter en bandiet en wil ‘zingen als een dronken hoer’. Hij is een kind van de jaren tachtig, een soldaat van de perestrojka: een bij uitstek verloren generatie. In 2000, een jaar voor zijn zelfmoord, bezocht Ryzhy het festival Poetry International Rotterdam. Hij gaf zich over aan overmatig alcoholgebruik, werd bestolen, trok van kroeg naar kroeg met een onduidelijke dame, miste zijn vrouw en zoontje. Over Ryzhy en diens Rotterdams Dagboek maakt De Warme Winkel energiek theater dat esthetisch en ranzig tegelijk is. Een strak georkestreerd tumult waarin alle theatrale middelen worden ingezet.'

Zie voor meer informatie de website.

- Dinsdag 14 september -
OBA
De ontdekking van de hemel
Aanvang: 11.00 uur.
Met: Harry Mulisch

'Vanaf september presenteren de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) en het Eye Film Instituut een nieuwe filmreeks op de dinsdagochtend; elke maand wordt er een boekverfilming vertoond die voorafgegaan wordt door een korte inleiding. Deze maand staat de verfilming van de succesvolle roman De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch op het programma. Harry Mulisch is aanwezig om vragen van het publiek te beantwoorden.'

Entree: 15 euro

- Vrijdag 17 september -
Perdu
De scheppende kracht van vertalen II
Aanvang: 20.30 uur.
Met: Catharina Blaauwendraad, Lucas Hüsgen, Ann Cotten, e.a.

'Wat gebeurt er tijdens een literaire vertaling? Hoe krijgt de vertaler grip op het ongrijpbare van een werk en hoe brengt hij eenzelfde effect in vertaling tot stand? Hoe verhoudt de Duitse poëzie zich tot de Nederlandse? Welke implicaties heeft die verhouding voor het vertalen?

In september nemen we het eigenwijze werk van de Oostenrijks-Amerikaanse dichteres Ann Cotten in ogenschouw. Ann Cotten draagt voor uit haar werk en gaat ten behoeve van de discussie tijdens het slotgesprek in op haar eigen Engelse vertalingen.'

Entree: 7/5 euro (korting met vrienden- of studentenpas)

- zaterdag 18 september -
Stadsschouwburg Utrecht
Nacht van de Poëzie
Aanvang: 20.00 uur
Met: o.a. Pieter Boskma, Eva Cox, Maarten Das, Nico Dijkshoorn, Hans Dorrestijn, Anna Enquist, Judith Herzberg, Esther Jansma, Rutger Kopland, Delphine Lecompte, Huub van der Lubbe, Lieke Marsman, K. Michel, Ramsey Nasr.

'De Nacht van de Poëzie is terug. De kathedrale Vredenburgzaal is even niet beschikbaar maar een ander prominent gebouw met honderd nissen, straalkapellen, zijbeuken, balkons en foyers is gevonden: de Stadsschouwburg. De Nacht, volgens dichter Hans Andreus "een beschilderde slaap", is onveranderlijk een hoogmis voor het gedicht maar tegelijk is er altijd ruimte voor nieuwe rituelen.'

Entree: 32,00 euro

- Maandag 20 september -
Spui25
Literatuur wordt muziek, muziek wordt literatuur
Met: Richard Rijnvos en James Cowan

'De Australische auteur James Cowan en de Nederlandse componist Richard Rijnvos gaan in gesprek over de raakvlakken van hun vakgebieden. Wat verbindt literatuur en muziek, en waarin onderscheiden ze zich van elkaar? Welke aspecten van een geschreven werk vertaalt een componist in muziek, en hoe vinden we muziek terug in literatuur? ‘Vertaling' vormt in deze discussie een sleutelbegrip: hoe gaat dit in zijn werk, en tot in hoeverre is het mogelijk de ene kunstvorm in de andere te vertalen?'

Entree: gratis

- Dinsdag 21 september -
Spui25
De bronnen van Gustaaf Peek
Met: Arjen Fortuin en Gustaaf Peek

'"Een geëngageerd auteur die grote maatschappelijke thema's niet schuwt", zo werd Gustaaf Peek gekarakteriseerd door Elsbeth Etty na het verschijnen van zijn roman Dover in 2008, twee jaar na zijn debuut Armin, dat Recensieweb destijds als een van weinigen besprak en prompt met vijf sterren waardeerde. In september verschijnt bij uitgeverij Querido zijn nieuwe roman, Ik was Amerika. Voor Recensieweb is dat aanleiding om in samenwerking met Spui25 een avond te organiseren rond de literaire inspiratiebronnen van Gustaaf Peek.'

Entree: gratis

- Zaterdag 25 september -
Bellevue Theater
Verkeerde benen
Aanvang: 20.30 uur
Met: Ronald Snijders

'Ronald Snijders voegt met Verkeerde Benen een nieuw genre aan de theaterwereld toe: een performance die het midden houdt tussen associatieve achtbaanpoëzie, gestoorde televisietaal en psychedelisch proza. Ronald Snijders neemt zijn toehoorders mee op een krankzinnige trip door zijn hoofd. Geen vast uitgestippelde rondleiding maar een van de hak op de tak springende ervaring, waarbij de meest bizarre beelden in moordend tempo voorbij trekken.'

Entree: 13,50 euro

- Zaterdag 25 en zondag 26 september -
Verhaal halen
Met: Robert Anker, Bart Chabot, Philip Freriks, Joris Luyendijk, Willem Jan Otten, K. Schippers, Martin Šimek, Wim de Bie, Wim Brands, Jelle Brandt Corstius, Elsbeth Etty, Bas Haring, Christine Otten, Marja Pruis, Frank Westerman, Joost Zwagerman e.v.a.

'Vijftig schrijvers en columnisten zullen vier keer per dag voordragen uit eigen werk in vijftig Haagse woonkamers. Zo gevarieerd als de schrijvers zijn, zo divers zijn ook de locaties; van hofjeswoning tot stadspaleis.'

Zie voor meer informatie de website.

- Vanaf 30 september -
Tirza

Software culture

2010-09-08T18:58:00.014+02:00

Moet je, als je een Rembrandt analyseert, alles weten van pigmenten en penselen? Kan je middeleeuwse handschriften begrijpen als je niet weet hoe en wanneer ze geschreven zijn? Het zijn oude discussiepunten, die in een heel nieuw licht zijn komen te staan met de opkomst van electronische literatuur. De vraag is of het genoeg is om een electronisch werk (voor voorbeelden, zie de websites van Tonnus Oosterhoff, Rozalie Hirs of de internationale anthologie op http://collection.eliterature.org/1/) te interpreteren zoals het op je afkomt. Kan je alleen het oppervlakte van het werk analyseren, of moet je ' eronder' kijken naar de codes waarmee het gemaakt is? Literatuurwetenschappers zeggen van niet, nieuwe media scholars zeggen van wel. Wat de discussie vertroebelt, is dat de meeste literatuurwetenschappers de codes helemaal niet kunnen lezen- hun argumenten zullen dus al snel uitgelegd worden als gemakzucht.

Ze zijn overigens met weinigen- vrijwel iedereen is het eens over het belang van de code. De grand old lady van het onderzoek naar electronische literatuur, Katherine Hayles, schreef in een studie vorig jaar nog dat de codes die een tekst uitvoeren ‘fundamental' zijn 'to understanding electronic literature, especially to appreciating its specificity as a literary and technical production.’

Hier aan de University of California blijkt er zelfs een hele school te bestaan die zich bezighoudt met 'Critical Code Studies' (http://criticalcodestudies.com/wordpress/)- waarbij de diehards eropstaan om de code als een kunstwerk op zichzelf te lezen: als ' software culture'.

De meer gematigden menen vooral dat je niet kan weten hoe een electronisch kunstwerk bedoeld is door de maker als je de codes niet bekijkt. Als de software engineers of beeldend kunstenaars die ze van huis uit veelal zijn, worden ze in het geheel niet gehinderd door de kwestie van de 'intentional fallacy'. Waaruit maar weer eens blijkt hoe verfrissend interdisciplinariteit kan zijn...

Jazz & Poetry

2010-09-08T10:06:00.008+02:00

Toen Eric Dolphy in 1964 in Berlijn overleed, dichtte Remco Campert:

Het staat vast / dat alle mensen sterven / maar van alle mensen het eerst / de jazzmusici //
sommige blijven in Amerika / en sterven // (auto's en overdoses) // sommige komen naar Europa / en sterven // (Europeanen en overdoses) / [...]

Gisteren werd Sonny Rollins 80. Alive and kicking, zoals dat heet. Ik moest erbij denken aan dat andere gedicht van Campert, waarin hij constateerde dat als Paul van Ostaijen nog geleefd zou hebben, dat hij dan nu 80 geweest zou zijn. En dat je daar toch ook niet aan moest denken.
Een paar jaar geleden was Rollins nog in Amsterdam. Je zou willen dat hij nog eens terugkwam. En dat Campert daar dan ook nog bij kan zijn.

Airport Library

2010-09-03T20:34:00.013+02:00

De poging tot een kabinetsformatie met de VVD, CDA en PVV is mislukt. Tot grote spijt van Mark Rutte, want volgens de VVD-voorman was het concept dat er lag ‘een akkoord waarbij rechts Nederland zijn vingers zou aflikken’. Nu gaat hij het zelf proberen, maar daarmee zijn de donkere wolken die zich de afgelopen maanden boven cultureel Nederland samenpakten niet verdwenen: bezuinigingen op kunst en cultuur lijken onafwendbaar.

Niet alleen in Nederland dreigen kunst en cultuur het ondergeschoven kindje te worden. Volgens Martha Nussbaum, hoogleraar recht en ethiek aan de Universiteit van Chicago, is het een wereldwijd probleem en urgent genoeg om er een boek over te schrijven. In een interview met Hollands Diep legt ze uit waarom Not for profit haar meest sombere werk tot nu toe is: ‘Culturele zaken zijn niet nuttig, denken ze [politici die aandringen op bezuinigingen, FE]. Franje, daar kunnen we wel in snijden. Wat ze niet zien, is dat ze daarmee de democratie in gevaar brengen en de kans verminderen dat wij als wereldburgers ooit nog op een fatsoenlijke manier met elkaar zullen omgaan.’ Kunst en cultuur zijn volgens Nussbaum onmisbaar om ons kritisch vermogen te scherpen en om ons een universeel besef van burgerschap bij te brengen ‘We leren […] hoe het leven op andere plaatsen is, en dat lijkt me essentieel omdat alle belangrijke problemen waar we vandaag de dag voor staan, internationale samenwerking vereisen.’

De grootste kracht van kunsten en geesteswetenschappen is volgens Nussbaum echter dat ze ‘in staat zijn om diep in onszelf door te dringen, daar waar de emoties die voor problemen zorgen, geboren worden. […] We hebben allemaal het verlangen om onszelf groter te maken ten koste van anderen […] We hebben ook allemaal angsten, die we proberen te beheersen door anderen als de bron daarvan te zien.’ Klinkt dit al als bekend voor ons politieke klimaat, volgens Nussbaum zijn bepaalde politici daarnaast ook terecht bang voor kunst en cultuur: het zou te veel de aandacht afleiden van hun economische doelstellingen. ‘Maar daarom hoeven wij nog niet passief toe te kijken hoe zij alles afbreken.’

Vorige week ontdekte ik dat ze op Schiphol alvast besloten hebben economie en cultuur te verenigen. Eenmaal ingecheckt kunnen reizigers sinds deze zomer het wachten veraangenamen op de Holland Boulevard. Jenever proeven bij Bols, tax free Hollandse tulpen kopen en poffertjes eten behoren tot de mogelijkheden. Maar wat tussen de dochterfilialen van Holland Casino en het Rijksmuseum het meest opvalt is de Airport Library – ‘We invite you to watch, read, listen to, download and enjoy Dutch culture.’ Het aanbod is verrassend groot: in hoge, kleurige kasten staan werken als Le Furie del Mondo Interno – voor de Italiaanse liefhebber van ’t Hart – en de Deense vertaling van Boven is het stil (Ovenpå er der stille). In de gauwigheid zie ik Indische duinen in minimaal drie verschillende talen en op een prominente plek staat Huizinga’s Homo Ludens in iets wat vermoedelijk Chinees is.

De argeloze reiziger kan niet anders dan denken dat Nederland haar culturele prioriteiten wel op een rijtje heeft. Maar terwijl in het niemandsland achter de douane mensen kennismaken met de Nederlandse literatuur, wordt 45 kilometer verderop onze culturele toekomst bepaald. Misschien kan Mark Rutte, voor hij aan het nieuwe regeerakkoord begint, een adempauze nemen en op vliegvakantie gaan. En dan wel even langs de Airport Library.

Openbare peer review?

2010-08-27T09:53:00.019+02:00

In de New York Times stond een paar dagen geleden een interessant stuk van Patricia Cohen over een nieuwe online peer review-methode waarmee o.a. het prestigieuze Shakespeare Quarterly experimenteert. Het gaat om “a more open, Web-based approach to reviewing scholarly works”.

Normaal gesproken vraagt de redactie van een wetenschappelijke tijdschrift enkele deskundigen op het specifieke terrein van het ingezonden stuk om een anoniem en niet openbaar oordeel. Pas als deze peer reviewers het stuk publicabel vinden, wordt het gepubliceerd. Deze beoordelingsmethode is een essentieel onderdeel van de kwaliteitsbewaking van wetenschappelijk werk. Er hangt ook erg veel van af: alleen tijdschriften met een strenge reviewprocedure doen ertoe; wie niet in deze tijdschriften publiceert, loopt vast in zijn academische carrière. Bij het Shakespeare Quarterly vragen ze zich af of het niet anders moet. Het nieuwe experiment komt erop neer dat de oordelen van de peers openbaar gemaakt worden, en dat daarover vervolgens ook door weer anderen gediscussieerd kan worden:

Now some humanities scholars have begun to challenge the monopoly that peer review has on admission to career-making journals and, as a consequence, to the charmed circle of tenured academe. They argue that in an era of digital media there is a better way to assess the quality of work. Instead of relying on a few experts selected by leading publications, they advocate using the Internet to expose scholarly thinking to the swift collective judgment of a much broader interested audience.

In de neerlandistiek experimenteerde het tijdschrift Neerlandistiek.nl in de jaargangen 2001 en 2002 al eens met openbare reviews (ik was toen zelf een van de "slachtoffers": ik vond het een mooie manier van publiceren), maar het Shakespeare Quarterly pakt het nu veel radikaler aan. In dit geval wordt de discussie al openbaar voordat het artikel daadwerkelijk gepubliceerd is:

The journal posted online four essays not yet accepted for publication, and a core group of experts [...] were invited to post their signed comments on the Web site MediaCommons, a scholarly digital network. Others could add their thoughts as well, after registering with their own names. In the end 41 people made more than 350 comments, many of which elicited responses from the authors. The revised essays were then reviewed by the quarterly’s editors, who made the final decision to include them in the printed journal.

Het klinkt heel mooi. Deze review-praktijk lijkt een veel opener uitwisseling van wetenschappelijke informatie en oordeelsvorming te beloven. Maar zou het wel echt zo werken? Meer bepaald: zou het wel echt zo werken in de principieel voorzichtige wereld van het wetenschappelijk onderzoek? Als we de auteurs van wetenschappelijke artikelen al voordat ze hun stukken “af” hebben, gaan confronteren met commentaar van hun collega’s en concurrenten, en als we dat commentaar ook nog eens voor iedereen zichtbaar maken, worden onze publicaties daar dapperder van? Zouden we nog wel eens wat beweren?

Ik moest aan de beloften van het nieuwe reviewsysteem denken bij een interview met regisseur Gaspard Noé, vanochtend in de Volkskrant. Noé's nieuwe film Enter the Void nam op het filmfestival van Cannes deel aan de competitie, maar er werd bijgezegd dat de film nog niet helemaal af was: pas later zou zij in de bioscoop verschijnen. Noé merkte dat dit experiment een bijeffect had:

Niet alleen collega-filmers, maar ook de onbeduidendste werknemers van mijn distributeur, de secretaresse, zelfs het vriendje van de secretaresse – iedereen kon me vertellen wat er wel en niet uit moest. Ik knikte dan maar braaf, zonder echt te luisteren. Er viel wel een patroon in te ontwaren: alles wat zij zelf als obsceen ervaren, of eigenlijk alles wat krachtig is, dat kon er dan maar beter uit.

Misschien raken we wel in een rare paradox verzeild: terwijl de elektronische revolutie wetenschappelijke uitwisseling van informatie opener, dynamischer en sneller maakt, brengt die openheid het gevaar met zich mee dat de uitwisseling uiteindelijk voorzichtiger en dus matter wordt.

Couperus en het moslimfundamentalisme?

2010-08-23T20:17:00.003+02:00

Ik wil er eigenlijk helemaal niets op tegen hebben, tegen het plan dat Paul Verhoeven daags na ‘zijn’ Zomergastenuitzending naar buiten bracht: een nieuwe verfilming van De stille kracht. Ik wil ook niet schrikken van de koppen boven beide stukjes die NRC vandaag aan het voornemen wijdt: ‘De stille kracht mag iets harder’ en ‘Stille kracht wordt thrillerachtig’. Nee, zeg, laten we niet zeuren. Dit wordt een mooi nieuw hoofdstuk aan de Wirkungsgeschichte van Couperus’ weergaloze boek uit 1900. Wat vertelt dat honderdtien jaar oude boek ons vandaag? Hoe geven we vandaag de herinnering aan het koloniale verleden opnieuw vorm? Verhoeven benadrukt de actualiteit van de roman, en daar heeft hij groot gelijk in. ‘De roman gaat over de tegenstelling tussen Oost en West’, zo zegt hij in het persbericht (pagina 121 van teletekst), maar de makers zijn zo verstandig om in de film zeker geen eenduidige boodschap te willen uitdragen. Producent San Fu Maltha vanavond in NRC: ‘Het wordt eerder een film met meerdere lagen waarin goed en kwaad niet zo eenvoudig van elkaar zijn te onderscheiden’. Tot zover: goed en mooi allemaal. Hoera voor Verhoeven en Matha. Toch kan ik me niet over een vorm van weerzin heen zetten. Zou het komen door dat ene zinnetje, een quote van Verhoeven op de voorpagina van NRC van vanavond? Ik denk het wel. Daar zegt hij: ‘Couperus is maar een jaar in Nederlands-Indië geweest, maar hij heeft goed gezien wat daar aan de hand was: de opkomst van het moslim-fundamentalisme’.

La Voix Humaine

2010-07-16T23:24:00.006+02:00

Allo, Allo... Niemand neemt de telefoon nog op. Emails worden niet beantwoord. Dit moet welhaast het zomerreces zijn. Of we zijn allemaal eindelijk eens dat ene boek aan het lezen? Laten we De Amsterdamse lezing maar een paar weken sluiten. Een fijne zomer, allemaal!

Voetbal, schoonheid en nationalisme

2010-07-06T08:58:00.007+02:00

We moeten het vandaag misschien ook even over voetbal hebben. Tot vervelens toe zijn we de afgelopen weken beleerd over de nieuwe Nederlandse voetbalmentaliteit. “Winnen is het belangrijkst”, zegt de bondscoach. En hij oogt er toch een tikje verongelijkt bij: al die kritische noten van voetballiefhebbers die het Nederlands elftal weliswaar degelijk vinden, maar die toch niet echt warm lopen voor het heen en weer getik van de oranje mannen tegen Denemarken, Japan, Kameroen en Slowakije.

Als Bert van Marwijk vanavond de finale haalt, zal het nog moeilijk worden hem tegen te spreken. Maar door voorbij te gaan aan de mogelijkheid dat je supporter bent van een team, niet omdat het in het oranje gekleed gaat, maar omdat het zo attractief voetbalt, reduceert hij het hele WK-circus tot een orgasme van nationalisme.

Nee, dan de Uruguayanen, onze tegenstanders van vanavond. Wie dezer dagen in Montevideo de schrijver en journalist Eduardo Galeano opzoekt, stuit bij zijn woning op een hek met een bordje “Gesloten wegens voetbal”, zo meldt de Volkskrant vanochtend. Dus een voetballiefhebber is hij wel, de auteur van het weergaloze Open Veins of Latin America (Las venas abiertas de América Latina, 1971).

“Ik bedel om goed voetbal, omdat ik nu eenmaal een bedelaar van schoonheid ben. Ik kijk steeds minder naar de kleur van het shirt en steeds meer naar het universele talent van individuele spelers. Door met het juiste oog naar voetbal te kijken, verdwijnt nationalisme langzaam”. Aldus Galeano.

Laten we hopen dat Galeano zondag ook plezier aan de finale beleeft.

Amsterdamse Lezingen

2010-06-29T13:56:00.005+02:00

Als de zon schijnt zit je niet snel binnen met een bundel op de bank. In de zomer sturen we je Amsterdam uit om overal in het land naar poëzie te gaan luisteren. Een fijne zomer!

- Donderdag 1 juli -
Comedy Theater in de Nes
Slotfeest: Zinderende Zomerquiz
Aanvang: 21.00 uur.
Met: Hanna Bervoets, Arie Storm, Ester Naomi Perquin, Arjen Fortuin e.a.

'Voordat we dan eindelijk kunnen gaan genieten van een welverdiende en langverwachte zomer, sluit de SLAA het literaire seizoen af met een stemmingverhogende zinderende zomerquiz. Drie teams, bestaande uit schrijvers, dichters en critici, gaan de strijd met elkaar aan. Hoogte- en dieptepunten uit het afgelopen literaire seizoen komen in hersenkrakers nog eens voorbij. Wie herkent het omschreven meesterwerk bij het onderdeel Twitteratuur? Welke literaire prijzen werden er dit jaar vergeven? Wie beeldt het beste een boektitel uit?
Ook het publiek doet natuurlijk mee, de winnaar van het onderdeel ‘Herken de bestseller’ wint een ‘not for backpackers’-vakantiepakket!
Een avond ter lering ende vermaeck, maar bovenal een fijn feestje om het seizoen mee af te sluiten.'

Entree: gratis

- Zondag 4 juli -
Tolhuistuin
Dichtersmarathon in de Tolhuistuin
Aanvang: 20.00 uur.
Met: o.a. Jan Baeke, Arie Boomsma, Anneke Brassinga, Wim Brands, Rozalie Hirs, Mark Insingel, Sylvia Hubers, Frank Keizer, F. Starik, Tonnus Oosterhoff, Erik Jan Harmens, Esther Jansma, Rob Schouten, Elmar Kuiper, Hélène Gelèns, Erik Lindner, Krijn Peter Hesselink, Matthijs Ponte, Dennis Gaens, Maartje Smits, Daniël Dee en Lieke Marsman

'Al vijf jaar organiseren Thomas Möhlmann en Joost Baars op Gedichtendag de Dichtersmarathon, i.s.m. poëziecentrum Perdu. Het concept is eenvoudig: dertig Nederlandse dichters lezen elk drie gedichten voor, twee van zichzelf en één van een zelfverkozen collega uit het buitenland. Bij het voorlezen wordt de poëzie niet onderbroken door aan- of afkondigingen, bio- of bibliografische informatie of entr’acts en intermezzos. Zo kan de aandacht van de luisteraar zich volledig op de poëzie zelf richten, die zich aan hem presenteert als een constante stroom met een eigen ritme en een duur van ruim tweeënhalf uur, die bewijst dat poëzie geen moeilijke horde is, maar een aangename tocht langs de uitersten van de dichtkunst, geschikt voor zowel beginnelingen als veteranen in de poëzie.'

Entree: 5 euro

- 3 juli t/m 5 september -
Watou
Kunstfestival Watou 2010

'Watou maakt plaats voor artistiek experiment op de snijlijn tussen taal en beeld. De ondertitel 'Verzamelde Verhalen #02' verwijst naar boeiende vertellers in disciplines als beeldende kunst, poëzie en literatuur. Een commissie van curatoren brengt een scala aan interdisciplinaire kunstprojecten op ongewone locaties in het landelijke dorp Watou.'

Voor meer informatie zie de link.

- 28 t/m 30 juli -
Prinsentuin Groningen
Dichters in de Prinsentuin
Met: Judith Herzberg, Tsead Bruinja, Anneke Brassinga, Hélène Gelèns, K. Michel en maar liefst tachtig anderen.

'Poëzie onder de platanen, tussen de rozen, in het ballenbad... Ook zo nieuwsgierig naar het festivalprogramma? Zie de bovenstaande link.'

- Zaterdag 31 juli -
Binnenstad van Deventer
Poëziefestival Het Tuinfeest
Met: Gerrit Komrij, Tonnus Oosterhoff e.a.

'Ieder jaar is de oude binnenstad van Deventer het podium voor meer dan 30 dichters. Rondom Theater Bouwkunde dragen zij voor uit eigen werk in het intieme decor van middeleeuwse kloostertuinen.
Toonaangevende Nederlandse en Vlaamse dichters lezen hun gedichten en het publiek leert debutanten kennen. Een muzikaal programma zorgt voor de luchtige noot. In de theaterzaal van Theater Bouwkunde kunnen nieuwe presentatievormen van poëzie ontdekt worden. '

Voor meer informatie zie http://www.hettuinfeest.nl

- Zaterdag 14 augustus -
Landgoed Elswout, Overveen
Poëziefestival in Elswout

'Acht Nederlandse dichters, waaronder Ingmar Heytze, Erik Jan Harmens, Marije Langelaar, Mustafa Stitou, Arjen Duinker, Hélène Gelèns, John Scoorl en Fleur Bourgonje dragen voor uit eigen werk. Hun voordrachten worden afgewisseld met optredens van singer-songwriter Marten de Paepe. De toegang zal wederom geheel gratis zijn en u bent meer dan welkom om uw picknickmand mee te nemen!'

Entree: gratis

Veldwerk

2010-06-17T16:45:00.010+02:00

In de Rotterdamse Schouwburg hangt al de hele week een gemoedelijke sfeer. Dichters uit binnen- en buitenland hebben zich hier verzameld voor de 41ste editie van het Poetry International Festival, en iedereen lijkt op zijn gemak in de biotoop die dichtersfoyer heet. 'How are you?' wil de Ierse dichter Thomas McCarthy elke keer dat hij een kopje koffie én een glas rode wijn bestelt weten. 'Heb je misschien een Engels-Nederlands woordenboek?' komt Rob Schouten vragen, terwijl Tsead Bruinja en zijn vrouw samen een kopje thee drinken aan de leestafel.

Letterlijker dan in de Rotterdamse Schouwburg kun je ‘De schrijver in zijn veld’ niet krijgen. Onder die titel organiseerde het tijdschrift Vooys gister in Utrecht een symposium, om het verschijnen van het gelijknamige themanummer luister bij te zetten. ‘De auteur is terug van weggeweest, maar hij is niet meer de auteur die hij was,’ opent het voorwoord. ‘Het negentiende-eeuwse biografisme en de ethische implied author van Booth hebben plaatsgemaakt voor de auteur als actor in het literaire veld: zowel in als buiten zijn teksten verhoudt de auteur zich – bewust of onbewust – tot de literaire wereld waar hij deel van uitmaakt.’

Dat er onder de paraplu van ‘de hedendaagse positie van de schrijver’ een breed scala aan vraagstukken valt, bleek uit de uiteenlopende onderwerpen van de lezingen: Mathieu Sergier besprak hoe Paul de Wispelaere in zijn dagboeken een auteursbeeld construeert, Jan de Vet onderzocht of de poëticale positie van K. Michel modernistisch dan wel postmodern genoemd kan worden, Mathijs Sanders redde Frits Hopman van de vergetelheid door zijn carrièreverloop te analyseren en Sander Bax toonde aan hoe de positionering van Mulisch als geëngageerd schrijver zich voltrok in vier fasen.

In alle diversiteit sprongen er toch een paar zaken uit. Terecht merkte iemand op dat de mannen oververtegenwoordigd waren, wat gerust een understatement genoemd mocht worden. De verdeling in de zaal was fifty-fifty, maar alle sprekers: man. Alle referenten: man. Alle onderwerpen: man. Blinde vlek van de organisatie of een zeer strikte opvatting van ‘De schrijver in zijn veld’? Hoe het ook zij: het werd benoemd, en weggelachen.

Over tot de methodologische kwesties. Jarenlang was het voor de hand liggende antwoord op de vraag hoe we de bewegingen van de auteur in het veld dienen te beschouwen: met Bourdieu in de hand. De Franse socioloog biedt met standaardwerken als La distinction (1979) en Les règles de l'art (1992) een theoretisch kader voor institutioneel gerichte vraagstellingen. Dankzij Bourdieu worden begrippen als 'veld' en 'strategie', als 'zelfpositionering' en 'beeldvorming' met grote vanzelfsprekendheid gehanteerd, ook tijdens het symposium.

Maar toch, er wringt iets. Mathijs Sanders gebruikte Bourdieu bij zijn prachtige verhaal over Hopman als ‘zoeklicht’, om daar uiteindelijk zelf kritische kanttekeningen bij te plaatsen. Na afloop vroeg Sander Bax: ‘Eigenlijk poets je Bourdieu aan het einde weer uit. Had dit verhaal zonder zijn theorie niet verteld kunnen worden?’ De aanwezigen leken het erover eens te zijn dat toepassen van Bourdieu onvermijdelijk leidt tot reductionisme, en daarbij ook nog eens tot een zekere voorspelbaarheid van de resultaten. Is zijn theorie dan helemaal niet meer bruikbaar? Sanders haastte zich te zeggen dat het zeker niet zinloos is; Bourdieu kan een nuttige aanvulling zijn, maar als theoretisch fundament voldoet hij niet meer. Gelukkig werden de aanwezigen niet met een methodologische lacune naar huis gestuurd. Sanders presenteerde - evenals Sergier - de discoursanalyse als veelbelovend alternatief.

Een ander heet hangijzer deze middag was het autonomiedebat. Het symposium had evengoed ‘De schrijver uit zijn veld’ kunnen heten. De auteur beweegt zich niet alleen in de literaire wereld, maar ook in toenemende mate in andere maatschappelijke velden - getuige alleen al de zichtbaarheid van verschillende auteurs in de recente verkiezingsstrijd. In de discussie werd er gesproken over de verhouding tussen autonomie en engagement. Moeten we dat zien als een glijdende schaal, met betrokkenheid en distantie als tegenpolen, of is een model met een x- en een y-as toch werkbaarder?

Nieuwe tijden vragen om nieuwe methodes, zo veel werd duidelijk op het Vooys-symposium. ‘Het is ingewikkeld,' zei Sander Bax opgewekt tijdens de afsluitende borrel, 'maar we moeten manieren vinden om de veranderende omstandigheden recht te doen.'

Vanavond kwam een aanzienlijk deel van de aanwezige dichters weer bijeen in de Rotterdamse Schouwburg. In de Kleine Zaal stond de politieke propaganda in proza en poëzie van Herman Gorter op het programma, in de Grote Zaal droegen vier Amerikaanse dichters voor uit eigen werk. Van sommige gedichten droop het engagement af. De woorden van Bax resoneerden in mijn hoofd.

Honger naar realiteit

2010-06-13T15:52:00.009+02:00

‘Waar de werkelijkheid ons steeds door de vingers glipt, heeft de fictie ruim baan’, schrijft Christiaan Weijts gisteren in de Opinie en debat-bijlage van NRC. Het citaat staat in een stuk over de tijdgeest die, volgens Weijts, ‘een voorliefde koestert voor het waar gebeurde’, maar waarin we steeds weer stuiten ‘op een ondoordringbare laag fictie’.

Fictie en werkelijkheid: schrijvers houden zich al sinds mensenheugenis met de ingewikkeldheden van die relatie bezig. Maar de laatste tijd valt het grote aantal vaak principiële stellingnames op over onderwerpen als literaire non fictie, documentaire romans, new new journalism, realisme… Het merkwaardige pamflet Reality Hunger (2010) van David Shields, bijvoorbeeld, door de auteur zelf omschreven als ‘an ars poëtica of a burgeoning group of interrelated but unconnected artists who, living in an unbearably artificial world, are breaking ever larger chunks of “reality” into their work’.

Dichter bij huis zijn de recente praktijken van Arnon Grunberg een voorbeeld van de hang van schrijvers naar realiteit: of het nou het Amerikaanse of Nederlandse leger betreft, het Leidse studentenleven, Peruaanse wapenhandelaren, de wereld van de huwelijksbemiddeling of de Vinex-wijk Leidsche Rijn: Grunbergs neiging zich onder te dompelen in de levens van anderen is méér dan alleen een maskerade van de vlucht uit zijn eigen leven, het is óók een blijk van zijn reality hunger.

Het wordt schrijvers van fictie vaak niet in dank afgenomen wanneer zij al te nadrukkelijk tegen feiten en realiteit aanschurken. De toneelschrijver David Hare schreef ‘journalistieke’ stukken als The Permanent Way (2004, over de privatisering van de Britse spoorwegen), Stuff Happens (2004, over Irak), Gethsemane (2008, over fondswerving in de Labour Party) en The Ppower of Yes (2009, over de kredietcrisis), die sterk op de actualiteit betrokken zijn en waarvoor hij bovendien vaak ooggetuigenverslagen en dergelijke (journalistiek-documentaire) bronnen gebruikt. Het werd hem door de critici niet in dank afgenomen. Was dit nog literatuur?

The Guardian drukte op 17 april j.l. de tekst van een lezing af die Hare gaf voor de Royal Academy of Literature: ‘Mere fact, mere fiction’. Hare beklaagt zich daarin over critici die vinden dat journalistiek aandoend theater als het zijne van een andere, mindere orde is dan pure fictie. Hij karakteriseert zijn eigen werk als ‘factual work’ en als ‘timely writing which seeks […] to provide society wit its secretarial record’ en hij constateert dat zulk werk ‘continues to attract reproach from those good souls who believe thet the results cannot be regarded as “proper” plays’. Die houding noemt hij snobistisch, en hij vindt dat dit snobisme de discussie over geëngageerde kunst gijzelt: ‘it bedevils the reception of any work on a contemporary subject’ (de lezing van Hare is hier integraal te beluisteren).

Hare heeft, vind ik, groot gelijk. Maar zijn critici hebben natuurlijk ook een punt. Een punt dat Weijts volgens mij óók maakt in zijn stuk in NRC van afgelopen zaterdag. Soms is fictie een beter instrument om de werkelijkheid mee te onderzoeken dan ‘journalistieke’ of documentaire methoden. Pulizer-prize-winnend journalist Lorraine Adams stapte recentelijk over van ‘investigative reporting’ voor Engelse kranten naar het schrijven van fictie omdat ze voelde dat fictie haar beter in staat stelde de waarheid te vertellen. In een interview op BBC 4 (24 mei j.l.) zei ze: ‘fiction is much more equipped to capture the complexity of our lives than the missives and reports that come out of Newspaper organisations’ (het interview is hier te beluisteren).

Fictie en werkelijkheid: het is geen dilemma dat ooit opgelost zal of wil worden. Grunberg schreef eens (in de VPRO-gids van 5-4-1997) dat alles wat hij maakt (romans en verhalen, maar ook stukken in kranten, interviews, uitlatingen op radio en televisie, brieven) tot de fictie gerekend moet worden. ‘Ik erken het verschil tussen fictie en non-fictie niet’, schrijft hij: ‘Andere mensen maken het verschil tussen fictie en non-fictie, omdat ze bang zijn in een gekkenhuis te eindigen’.

Limburg

2010-06-10T17:35:00.004+02:00

Wat doe je als je in een van de rijkste landen van de wereld wakker wordt met het nieuws dat de bevolking ontevreden en boos is? Verbijsterd in de krant lezen dat de rancune uitgerekend in Limburg het hevigst heeft toegeslagen. Limburg! Vergeet de spreekwoordelijke gemoedelijkheid in het bronsgroen eikenhout. Vergeet de negentiende-eeuwse rust van een Limburgs dorpsplein op zondag. Vergeet de onnederlandse allure van Maastricht. Het is daar oorlog. Verbeten gluren ze elkaar toe van tussen de heuvels. Bang voor wezensvreemde elementen: moskeeën in het Geuldal, haatbaarden tijdens de hoogmis, djelleba’s in de carnavalsstoet. De Limburgers zijn het beu. Vertrapt en vernederd waren ze, maar hier is hun antwoord. Zero tolerance in het heuvelland! “In ’t Hollendsj kint me lege”, heeft de Limburgse schrijver Joep Leerssen gezegd, “mer in ’t Limburgs besjtunt alleing de meugelikhede veur de woerhèèd te sjpraeke of te fantesere” (d’r Herinneringskunstenaer, Maastricht 1999). De fantasie is op hol geslagen.

Amsterdamse Lezingen

2010-06-01T12:09:00.002+02:00

In juni maken we voor een keer een uitstapje naar Utrecht en Rotterdam in verband met een syposium en de 41ste editie van het Poetry International Festival. Ook in Amsterdam is er op het gebied van de poëzie genoeg te doen.

- Dinsdag 1 juni -
Spui25
Broodje kennis met Jan Baeke
Aanvang: 12.20 - 12.50 uur.

'Goede poëzie wordt gekenmerkt door precisie, door het feit dat taal altijd naar betekenis lonkt. Het is daarom een rare gedachte dat poezie nergens over hoeft te gaan. Poëzie over niks is een onmogelijkheid: taal gaat altijd 'ergens' over.'

Entree: gratis

- Vrijdag 4 juni -
Perdu
Wijnberg meets Beck
Aanvang: 20.30 uur.
Met: Nachoem M. Wijnberg, Philippe Beck en Erwin Jans.

'Nachoem M. Wijnberg heeft een eigen plek in de Nederlandse poëzie. Hij schreef in twintig jaar een rijk oeuvre bijeen, dat alleen nog maar groeit. Ook het werk van Philippe Beck wijkt radicaal af van de Franse dichters van zijn tijd en kent uitheemse invloeden. Beck is een denkende dichter en publiceert net als Wijnberg met regelmaat, zowel proza als poëzie.

Op deze avond gaan Philippe Beck en Nachoem Wijnberg na hun voordrachten in gesprek, onder leiding van Erwin Jans, dramaturg en samensteller van Hotel New Flanders. Een unieke gelegenheid om de raakvlakken en verschillen tussen twee hedendaagse dichters uit twee landen te ervaren.'

Entree: 7 / 5 euro (korting met vrienden-, studenten- of stadspas)

- Maandag 7 juni -
Spui25
Ik deug alleen voor de poëzie. Dichters over dichters.
Aanvang: 20.00 - 22.00 uur

'NRC-redacteur Ron Rijghard sprak de afgelopen jaren dertig van de beste dichters uit Nederland en Vlaanderen. Naar aanleiding van de bundeling van die gesprekken in het boek Ik deug alleen voor de poëzie vertelt hij over de verschillende manieren waarop de dichters hun ambacht beoefenen. De ene dichter stift de ideeën die hij in de auto krijgt op zijn handen, armen en zelfs zijn buik. De andere dichter zou het liefst een schrijfplankje met een touw om haar nek hangen. Met optredens van verschillende dichters.'

Entree: gratis

- 11 t/m 18 juni -
Stadsschouwburg Rotterdam
Poetry International
Met: 24 internationale dichters, waaronder C.K. Williams, Christian Hawkey en Eric Spinoy

'Dichters uit de hele wereld – van Afghanistan tot de Verenigde Staten, van Brazilië tot Zuid-Korea, van Soedan tot Rusland – komen van 11 tot en met 18 juni naar Rotterdam voor het 41e Poetry International Festival in de Rotterdamse Schouwburg. Het festival gaat op zoek naar de grens tussen poëzie en proza. '

Entree: naar eigen waardering

- Woensdag 16 juni -
Utrecht, Drift 21, Sweelinckzaal
De schrijver in zijn veld
Aanvang: 13-17 uur.
Met: o.a. Sander Bax, Mathieu Sergier, Mathijs Sanders en Daniël Rovers

'Tijdschrift Vooys organiseert het symposium "De schrijver in zijn veld". Per spreker zal een referent een kort tegenbetoog houden om een discussie over de gehouden lezing op gang te brengen. Na de lezingen is er voor de bezoeker van het symposium in de hal van Drift 21 een borrel.'

Entree: gratis

- Woensdag 16 juni -
De Rode Hoed
Lezing Yann Martel
Aanvang: 20.00 uur.
Met: o.a. Yann Martel

'Beatrice en Vergilius is het nieuwe, tot nadenken stemmende meesterwerk van een van de origineelste schrijvers van dit moment. Yann Martel creëert een betoverende wereld waarin realisme en fantasie, ernst en spel, hecht met elkaar verweven raken.'

Entree: 10 euro

- Donderdag 17 juni -
Stadsschouwburg Rotterdam
De epiek van Herman Gorter
Aanvang: 21.30 uur.

'Herman Gorter is een van Nederlands bekendste dichters. Zijn Mei (1889) was meteen een succes, Verzen (1890) is de enige gedichtenbundel van die tijd die nog regelmatig wordt herdrukt. In een jaar vestigde Gorter zijn naam als lyrisch lentedichter. Daarna beoefende hij met name politieke propaganda in proza en poëzie die steeds epischer werd. Een trip van Mei naar Pan, onder leiding van Johan Sonnenschein.

De dichters Thomas McCarthy (Ierland), Hiromi Ito (Japan) en Ron Winkler (Duitsland) geven hun reactie op de Mei van Gorter. Ramsey Nasr leest een fragment uit het onvoltooide epische gedicht De Dagen (1890), Marc Kregting spreekt over Een klein heldendicht en Kees ’t Hart leest een fragment uit Pan en vertelt waarom deze socialistische versie van Mei hem zo fascineert. Gorters tekst ‘Stort, o arbeiders…’ (muziek Joh. F. Keja) wordt gezongen door Peter Goedhart.'

Entree: naar eigen waardering

- Zaterdag 26 juni -
OBA
Open Podium
Aanvang: 15.00 uur

'Elke laatste zaterdagmiddag van de maand is er een Open Podium in de Openbare Bibliotheek Amsterdam. Voor iedereen die wil voorlezen uit eigen werk, voor iedereen die daar naar wil komen luisteren. Het Open Podium wordt gepresenteerd door Jos van Hest, gastvrouw namens de OBA is Riet Lamers.'

Entree: gratis

Mark determineert 's avonds de bloemen

2010-05-28T20:43:00.006+02:00

En alweer doet de VVD literair van zich spreken. Partijleider Rutte, dit keer, toch al zo lekker in de winning mood. Vanavond beantwoordt hij in NRC Handelsblad een vraag over de door zijn partij voorgestelde verplichte taaltoets voor peuters aldus: ‘Zo’n toets betekent niet dat ze een gedicht van Bloem moeten kunnen determineren’.

We gaan er alles aan doen om Mark Rutte nog voor de verkiezingen een gastcollege te laten geven. Bloem determineren: dat is pure poëzie.

Een dreunende housebeat van letters

2010-05-25T13:56:00.003+02:00

‘Welke uitwerking hebben letters, typografie en vormgeving op lezen?’ Dat is een van de vragen die Gerard Unger (1942) in zijn onderzoek Terwijl je leest (1997) probeert te beantwoorden. Volgens Unger, zelf grafisch ontwerper, bestrijkt de studie naar letterontwerp een enorm gebied, ‘van waardering tot de uiterlijke vorm tot reflectie op de inhoud, en tot die effecten van die inhoud op mens en maatschappij’. Dat domein fascineert me, als poëzielezer en letterliefhebber; de dynamiek tussen vorm en inhoud, het aantrekken, afstoten of veranderen van betekenissen door de inzet van verschillende lettertypes. Het leidt tot concrete vragen bij het lezen van poëzie: waarom die zwierige, krullende woorden terwijl de rest van de bundel uit onopvallende, schreefloze letters bestaat? Hedendaagse dichtbundels als Park Slope (2008) van Astrid Lampe en Roeshoofd hemelt (2005) van Joost Zwagerman roepen dit soort vragen op.

Variërende lettertypes kunnen ook tot irritatie leiden, zoals bij Het Parool-recensent Erik Jan Harmens, wanneer hij Klein Oera Linda (2006) van Ruben van Gogh bespreekt. In deze bundel worden verschillende lettertypes kriskras door elkaar gebruikt. Of, zoals Harmens het omschrijft: ‘Van Gogh [heeft een] een krankjorume vormgever op zijn teksten [losgelaten], als een dichter die zijn betekenissencycli in een microfoon fluistert en zich vrijwillig laat overstemmen door een dreunende housebeat. Want het resultaat is dat het niet meer klopt. Het wordt transparante taal overgoten met een desktopsaus.’

Als de keuze voor bepaald lettergebruik de receptie van een bundel zodanig kan beïnvloeden, moeten we daar dan niet bij stilstaan? In tekstanalytische handboeken zoals Literair mechaniek van Van Boven en Dorleijn gebeurt dat nauwelijks, ook al worden daar wel andere typografische verschijnselen zoals witregels en afbrekingen behandeld. Misschien is het wachten op een apparaat dat de functies van verschillende lettertypen in kaart brengt? Is er behoefte aan nadere analyse van de werkwijze van een vormgever? In september start ik met een onderzoek waarin ik deze problematiek in kaart wil brengen. Aan de hand van gesprekken met vormgevers, dichters en literatuurcritici hoop ik inzicht te krijgen in een wereld die door inhoud, door teksten, maar ook door vormgeving wordt bepaald.

Janne Colenbrander

Kluun en de intellectuelen

2010-05-14T20:21:00.010+02:00

Interessante reeks, wel, op de voorpagina van NRC Handelsblad: ‘Uit de stolp’. Het idee is dat een schrijver zes dagen lang een politicus volgt en daarvan verslag uitbrengt. Leuke koppels ook: Franka Treur en Jan Peter Balkenende, P.F. Thomése en Geert Wilders, Robert Vuijsje en Job Cohen, Wanda Reisel en Emile Roemer. De vraag is natuurlijk op wie dat woord stolp betrekking heeft: op de politicus of op de schrijver. Dacht de redactie dat het goed zou zijn wanneer de politici eens onder de zogenaamde ‘Haagse stolp’ vandaan gejaagd zouden worden (en huurde ze daar schrijvers voor in), of ging het erom de schrijvers uit hun literaire quarantaine te bevrijden en dacht de redactie die schrijvers daarbij te helpen door ze op de politiek af te sturen?

Vandaag kondigde NRC de combi voor volgende week aan: Kluun schaduwt Femke Halsema. Zou Halsema dat leuk vinden? Kluun in elk geval wel: onlangs schoof hij de lijsttrekker van Groen Links in Het parool nog naar voren als de ideale nieuwe burgemeester van Amsterdam. Haar sterke punten? “Jong, vrouw, succesvol, ervaren, mooi, positief, intellectueel. […] I Amsterdam? Dat ben jij, Femke”, aldus Kluun.

Beroepshalve volg ik die Kluun een beetje. Ik weet dus dat hij af en toe ook iets van zijn politieke voorkeuren laat doorschemeren. "Ik ben van Groen Rechts", schrijft hij in de Aktueel van vorige week (ja, als je Kluun een beetje wil volgen, dan lees je nog eens wat). De column gaat over het "cultureel übercorrecte luxereservaat Oud Zuid", waar hij woont. Die intellectuelen daar, schmiert Kluun, die haten mijn Cadillac bijna net zo erg als mijn boeken!

Het is een van de eindeloze variaties van Kluun op hetzelfde thema. Kluun is een merk en de marketingjongen Raymond van de Klundert weet dat je zo’n merk ten overstaan van de consument een beetje overzichtelijk moet houden. Kluun is dus tot vervelens toe de vriend van de ‘gewone lezer’ die door die snobs van de culturele elite gepest wordt omdat ze jaloers zijn op zijn succes. Voortdurend verzekert hij zijn grote publiek in bladen als Aktueel dat hij door ‘de intellectuele elite’ uitgekotst wordt en dat hem dat geen bal kan schelen. Hij parkeert gewoon zijn proletenbak met ronkende 6,2 liter V8 motor bij die intellectuelen voor de deur.

Nou weet iedere Amsterdammer dat de samenstelling van de Oud Zuid-bevolking nogal veranderd is. Niet alleen Amsterdammers weten dat, de kijkers van Jort Kelders (ironische? hijgerige?) programma Bij ons in de PC weten het ook. De schrijvers, journalisten en geleerden zijn door Quote 500-pretendenten en penose verjaagd. In de studeerkamers van de vorige bewoners staan inmiddels geen boeken meer, maar whirlpools en zonnebanken. Er wonen steeds minder intellectuelen in Oud Zuid. Dat maakt Kluuns koekoek één zang ook zo merkwaardig. Hij meet zich het imago van de Robin Hood-achtige underdog aan, maar hij is de norm. Hij speelt de onverschrokken held die ten strijde trekt tegen het snobisme van de recensenten in de kwaliteitskranten, maar geen hond laat zich aan de oordelen van die recensenten nog wat gelegen liggen. Behalve Kluun zelf. En Heleen van Royen, natuurlijk. Of Connie Palmen, de Heleen van Royen van een jaar of twintig geleden.

Terug naar ‘Uit de stolp’, terug naar Femke Halsema. Wat zegt Kluun over haar in Het parool? Jong, vrouw, mooi – zeker, maar hij zegt ook: intellectueel. En dat is als compliment bedoeld. Zou Kluun volgende week dan toch gaan verrassen?

70 jaar eenmansguerilla

2010-05-12T10:36:00.002+02:00

Ik was er niet bij in 1964, toen Jan Cremers eerste boek Ik Jan Cremer werd uitgebracht. Jammer, want het moet nogal wat geweest zijn, al die opschudding over een boek. Nadat hij zich in de beeldende-kunstwereld al had geprofileerd als een ‘barbaar’ en hij door de media werd omschreven als ‘het beest’ of ‘de cultuurnozem’, kwam Cremer de literaire wereld op zijn kop zetten. Zijn debuut vol expliciete seksscènes en zijn zelfgenoegzame marketingcampagne deden menig criticus het hoofd schudden. Ouders werd afgeraden de roman aan hun kinderen te geven. Ik ben benieuwd hoe ik gereageerd zou hebben op deze provocerende figuur met zijn obscene boek. Zou ik een beetje ontdaan zijn geraakt door al die vieze woorden, zoals de schoolmeisjes (2.30 min) uit de Jan Cremer-aflevering van de documentaireserie ‘Hoge Bomen’? Of zou ik hem hebben verguisd, zoals een groot deel van Nederland dat deed?

Het had Cremer niet veel uitgemaakt, want ‘publicity is publicity’, wist hij als een van de eersten in Nederland. Het boek werd een ‘onverbiddelijke bestseller’, precies zoals Cremer al bij de eerste druk op de kaft had laten zetten. Naast critici kreeg hij natuurlijk ook een schare jonge bewonderaars (waarschijnlijk voornamelijk jongens die alleen maar konden dromen van zo’n spannend nomadenbestaan als dat van Cremer).

44 jaar later, in 2008, was ik er wel. Toen zag Ik Jan Cremer, derde boek het licht. Niet dat ik aanwezig was bij de fancy boekpresentatie in de Supperclub in Amsterdam, maar ik was wel op de hoogte. De kranten stonden er niet vol van en het verschijnen van de roman bood geen aanleiding tot hét koffieautomaatgesprek van de dag, ik werd via de gebruikelijke literaire berichtgeving op de hoogte gesteld: Jan Cremer heeft na lange tijd een nieuwe Ik Jan Cremer uitgebracht, het gaat weer over seks en het staat dit keer bovendien boordevol beroemdheden.

Cremer schrijft in het boek over zijn verblijf in het beruchte Chelsea Hotel in New York, waar hij onder meer contact zou hebben gehad met Andy Warhol en Bob Dylan. Ook wijdt hij uit over zijn affaire (pardon, verloving) met filmster Jayne Mansfield en de strubbelingen met zijn Amerikaanse uitgever. Hoewel de opschudding dit keer uitbleef, er geen drollen door de brievenbus van Cremer werden geduwd en beschuldigingen aan het adres van De Bezige Bij achterwege bleven, werd in 2008 duidelijk gemaakt: Jan Cremer is er nog.

Ook vorige maand werden we aan Cremer herinnerd: hij werd 20 april 70 jaar. Peter Scholten maakte bij AVRO’s Close Up een aflevering over Jan Cremer, waarin vooral zijn veelzijdigheid werd benadrukt. Jan Cremer is niet alleen de romanfiguur Jan Cremer, zoals hij volgens zichzelf ten onrechte te veel bekendstaat, maar ook de schilder Jan Cremer en de journalist Jan Cremer. Allerlei fragmenten worden in Close Up aaneengesmeed tot een portret van deze man, die niet alleen een schelm wil zijn, maar toch vooral een kunstenaar.

Zo geeft de documentaire Cremers levensmotto ‘het leven is een eenmansguerilla’ gestalte. We zien hoe Cremer in zijn door de Tweede Wereldoorlog getekende jeugd vocht om een eigen leven te leiden en hoe hij later (op eigenzinnige wijze) streed voor erkenning van zijn kunst. Na 70 jaar eenmansguerilla is die erkenning gekomen: ‘Mensen beseffen nu dat ik goddomme altijd een serieuze kunstenaar ben geweest,’ aldus Cremer. In de literatuurgeschiedenissen vinden we Cremer nu terug, maar het lijkt erop dat hij een bijzondere plaats blijft innemen. Of in de woorden van Gerrit Komrij: ‘Hij staat op een onwrikbare plaats, maar toch als een status aparte.’

Opvallend is overigens dat de makers van het programma in hun poging ook andere kanten van Cremer te laten zien, citaten gebruiken die rechtstreeks uit de roman Ik Jan Cremer afkomstig zijn. Een stukje over Cremers vader, bijvoorbeeld, is letterlijk in de roman terug te vinden. Het illustreert dat (de verhalen van) Cremer en Cremer lang niet altijd ver van elkaar verwijderd zijn.

Hoewel Cremer in 2010 als 70-jarige niet meer zoveel opschudding weet te veroorzaken als in 1964, zijn we voorlopig nog niet van hem af: Hans Sleutelaar (al lange tijd een vriend van Cremer) werkt hard aan een biografie, waarin we het verhaal van de echte, gedemystificeerde Jan Cremer kunnen lezen; Hans Dütting komt met een vernieuwde uitgave van zijn in 2005 verschenen Jan Cremer documentaire (ik ben benieuwd hoeveel kilo archief in deze uitgave verwerkt zit, in 2005 was het 21 kilo); in 2011 staat de opening van het Jan Cremer-museum (naar ontwerp van Rem Koolhaas) gepland. Aan publiciteit is voorlopig dus geen gebrek.

Intussen woont Cremer grotendeels in het rustige Umbrië, een paradijs voor zeventigers, waar hij vooral lijkt te genieten van de kleuren van het landschap. Of hij daar werkt aan nieuw literair werk, weet ik niet, maar schilderen doet Cremer in elk geval nog wel. Al lijkt het erop dat het ‘vechten met verf’ plaats gemaakt heeft voor een rustigere schildertrant. Nog steeds wel stevige materialen, dikke klodders verf, maar rustig gemengd en zachtjes op het doek gekwakt. Het Beest is nog niet in ruste, maar doet het wel wat rustiger aan.

Lisanne Snelders

Colonial and Post-Colonial Connections in Dutch Literature

2010-05-11T08:44:00.003+02:00

The 2011 Berkeley Conference on Dutch Literature
September 15-17, 2011

Call for Papers

Dutch literature is more than just literature about a tiny piece of land at the estuary of the Rhine. From the Caribbean to South-Africa, from Southeast-Asia to Western Europe, the Dutch language forms a common bond in a literature that was and is deeply marked by intercultural connections.

In recent decades, considerable attention has been given to Dutch colonial and postcolonial literature, but the importance of intercultural connections within the Dutch colonial network has been neglected. What were the cultural and literary networks between Batavia, Galle, Nagasaki, and the Cape Colony? How did the slave trade connect authors in Willemstad and Paramaribo with Gorée and Elmina at the African West Coast? How did Jewish communities link Recife in Dutch Brazil to New Amsterdam on the American East Coast? And how did Amsterdam, Leiden or The Hague function as intellectual intermediaries between the Netherlands and the different colonies?

This pluricentric perspective on Dutch literature remains relevant in modern times. After the colonial era ended, the Dutch language continued to produce literature that fostered intellectual bonds between the Caribbean, Southeast Asia, South Africa, and Western Europe. These intercontinental contacts were even intensified and grew in diversity when three centuries after the first Dutchmen ventured out into the wide world, the world came to the Netherlands. Inhabitants of the former colonies first, followed by immigrants and refugees, transformed the Dutch literary landscape to the point that an international perspective on Dutch literature has become a necessity.

The 2011 Berkeley Conference in Dutch Literature at the University of California, Berkeley, intends to bring together a selection of literary scholars and cultural historians from all over the world to debate Dutch literature within the framework of intercultural connections in Dutch colonial and post-colonial studies. Please send a ca. 500 word abstract for a 20 minute paper to Jeroen Dewulf at jdewulf@berkeley.edu by February 1, 2011. The conference will take place on the UC Berkeley campus and the proceedings will be subsequently published. Details about the conference will be presented shortly on the UC Berkeley Dutch Studies website, dutch.berkeley.edu.

Keynote speaker: Adriaan van Dis

Organizing Committee:
Jeroen Dewulf (University of California, Berkeley)
Michiel van Kempen (Amsterdam University)
Olf Praamstra (Leiden University)
Siegfried Huigen (Stellenbosch University)

Gratenpakhuisje

2010-05-07T17:42:00.022+02:00

In deze barre economische tijden racen we van evenement naar evenement. Nauwelijks bekomen van Koninginnedag en 4 en 5 mei staat morgen het begin van het wielerseizoen letterlijk voor de deur: de Giro d’Italia.

Ik heb evenveel met wielrennen als ik er tegen heb: niet zoveel. Vroeger met mijn ouders op een camping in Frankrijk keek ik vooral naar hen die naar wielrennen keken. De sfeer beviel me wel, het tegelijkertijd drinken van koffie en bier, rook, mannen, jongens, broederschap. Een gokkast.

Toevallig gaf een vriendin mij een jaar geleden De filosofie van de heuvel (2009) van I.L. Pfeijffer kado. Toevallig las ik vorige week De ereronde van de eland (2009) van Thijs Zonneveld. Twee verhalen over een man op een fiets. Toch is er bijna geen groter contrast denkbaar. Pfeijffer is een geleerde bohémien, een dichter met bierbuik, Zonneveld woont als gedisciplineerde topsporter in een gratenpakhuisje. Slechts de heuvel hebben ze gemeen.

Langzaam groeit er een bescheiden traditie van Nederlandse wielerromans. Tim Krabbé moet met De renner (1978) de eerste zijn geweest. Daarna volgden o.a. De lange ontsnapping (1997) van Mart Smeets en De proloog (1995) van de Volkskrant-journalist Bert Wagendorp.

De ereronde van de eland is geen waardige opvolger in dit rijtje. Het boek heeft namelijk het meest voorspelbare plot dat ik ken. De hoofdpersoon, een renner in de marge, ontsnapt te vroeg uit het peloton en hoopt stiekem dat hij tot de één procent behoort die solo de eindstreep haalt. En ja hoor, vlak voor het einde wordt hij ingehaald, de renner is ‘gelost’. Ook de rest van het boek wordt geplaagd door clichés. Het Franse publiek heeft een knoflookadem, de Russische coach is een trainerski, de vriendin van de ‘ik’ een parcourshoer en de ploegbaas is een geldwolf. Als ik het zo opschrijf lijkt het nog redelijk grappig, maar ik verzeker u, dat is het niet.

Zonneveld schrijft overigens best aardig. Het ritme van zijn zinnen loopt netjes synchroon met dat van de gejaagde geest van een ontsnapte renner. Alleen vinden zijn korte zinnen nergens rust. De sportgeest mag de bergafdaling nergens als een zweeftocht beleven, ook niet in retrospectief.

Thijs Zonneveld (1980) is zelf professioneel wielrenner geweest. Ik wil mij best verliezen in de wereld van een topsporter, maar in De ereronde van de eland lees ik hierover niets dat ik niet ken uit eerdere wielerboeken. De even lichte als rancuneuze verteltoon van de renner als angry young man is bovendien vermoeiend. Hij leidt tot oppervlakkigheid en onwaarheid. Zo schrijft Zonneveld: ‘Sport: lichaamsbeweging zonder doel. Precies het tegenovergestelde van onze natuur. Tegen alle instincten in.’

Sporten wij niet om als een prooi hard weg te kunnen rennen bij een terroristische aanslag? Sporten wij niet om als een roofdier je concurrenten te vertrappen en te verscheuren? De beste voetballer heeft de mooiste vrouw en het meeste geld, toch? Zonneveld haalt in zijn boek de Grieken aan maar heeft ze niet doorgrond. Sport is geen ontspanning, maar strijd.

De ereronde van de eland leest als een gefrustreerde afrekening met de lijdensweg van de middelmatige topsporter. De hoofdpersoon is verstoken van de filosofie van de weg – de tao – die centraal staat in Ilja Pfeijffers wielerroman.

Natuurlijk is er een bestemming. Anders zouden we nooit vertrekken. Maar het gaat er niet om die bestemming te bereiken. Het gaat om het gaan. De weg is geen middel tot een doel. De weg is zelf het doel. Je kunt alleen maar leren en genieten van de weg als je in staat bent om de bestemming te vergeten. Ik moet afleren te denken dat we naar Rome fietsen. Ik moet gewoon fietsen.

De filosofie van de heuvel beschrijft de weg van Ilja Leonard Pfeijffer en zijn vriendin Gelya Bogatishcheva. In veertig dagen fietsten zij door België en Frankrijk naar Rome op een Oude Batavus en een gele mountainbike. Onvoorbereid. Geen wielerclichés maar een trage ontdekkingsreis naar de schoonheid van het onvoorziene. Het is knap dat de classicus Pfeijffer dicht bij de grond blijft. Geen dikdoenerij over een sjieke Grand Tour naar het Zuiden, haar geschiedenis en verheven kunsten, maar een tamelijk realistisch relaas over van vrachtwagens vergeven D-wegen, wilde aardbeien en lekke banden.

Mulisch schrijft dat hij literatuur leest om iets over zichzelf te weten te komen. Hermans schrijft dat hij nooit ideeën heeft gelezen waar hij het mee eens is die hij niet zelf al eens had gedacht. Met andere woorden: het lezen van literatuur berust deels op identificatie.

Ik identificeer mij bewust of onbewust meer met een dichter die al rokend en zuipend op een Oude Batavus met zijn knappe Russische chick naar Rome fietst om daarna voor onbepaalde tijd in Genua te blijven wonen, dan dat ik mij herken in een gefrustreerde topsporter met een fobie voor een dweperige, van Oosterse filosofie zwevende volzin.

Dezelfde vriendin die mij De filosofie van de heuvel gaf, zei laatst tegen me: ‘Albert, je bent een romanticus.’ Ze zou best eens gelijk kunnen hebben.

Heen en weer

2010-05-03T20:34:00.004+02:00

Februari 2009. Ik woon in Gent; mijn afstuderen nadert. Ik beslis dat ik, na mijn studie Vergelijkende Literatuurwetenschap die ik in juni 2009 zal afronden, in het boekenvak wil werken. Heel toevallig verneem ik over het bestaan van de master Redacteur/editor, aan de Universiteit van Amsterdam. Ik twijfel geen moment.

Tijdens mijn eerste college val ik van de ene verbazing in de andere. De docent stelt een vraag, ik wil mijn hand opsteken maar merk plots dat ik de enige ben. Wie hier het woord wil, hoeft dat niet te vragen en te krijgen, maar neemt het gewoon. En meteen ontspint zich een discussie waarin via woord en wederwoord een probleem wordt afgetast. Een discussie die de tijdsgrens van de les overschrijdt: een groepje studenten blijft nog napraten met de docent. De sfeer is informeler dan ik ooit in Gent heb meegemaakt.

Op vele vlakken ben ik aangenaam verrast. Ik kijk telkens weer verwonderd op van de mondigheid van Amsterdammers, hun zakelijke aanpak, hun organisatorische bekwaamheid. Als ik Vlaanderen als toetssteen neem, functioneert de administratie van de UvA feilloos en razendsnel.

Daar staat tegenover dat ik ook na een halfjaar nog geregeld schrik van een naar mijn gevoel wat overdreven directheid (al hangt die wellicht samen met de zakelijkheid en de hang naar efficiëntie die hier de toon bepalen). Schreeuwen in het verkeer bijvoorbeeld - in België is dat vrijwel ondenkbaar. Zelfs aan gematigde directheid moet ik nog steeds wennen. Hier zegt men onomwonden waar het op staat. In Vlaanderen draait men zijn tong eerst zeven maal om.

En dan is er nog de taal. Hier buist men niet voor toetsen; men zakt hier voor tentamens. Hier worden treinen nimmer afgeschaft, wel vallen ze geregeld uit. Als ik zeg: ‘Ik heb me overslapen!’ krijg ik de vraag of ik Kabouter Wesley ben. En de Nederlandse scheldwoordenschat is minstens drie keer zo groot als de Vlaamse. Me talig aan te passen vind ik misschien nog wel het lastigst. En ik weet ook niet echt of ik het wel wil. Ik merk dat ik opzettelijk mijn rare Vlaamse woorden koester. Als een ober vraagt: ‘Spa rood?’, zeg ik steevast: ‘Nee, Spa plat.’

Intussen reis ik, de vele afgeschafte/uitgevallen treinen ten spijt, heen en weer tussen hier en daar. Saluuuu, Amsterdam, ik moet er even tussenuit, naar Gent. En dan ben ik kennelijk toch al aardig veramsterdamd, want in Gent valt me meteen op hoe anders alles dáár weer is. Ik mis er Albert Heijn bijvoorbeeld. Maar geen nood, een paar dagen later neem ik alweer de trein in het Sint-Pietersstation. ‘Doeg!’, zeg ik tegen Gent, als de trein zich in beweging zet. Ik heb het zacht gezegd, maar ik voel blikken op mij gericht. En niemand die het zegt, maar iedereen denkt het: ‘Een Hollandse!’

Judith Van Doorselaer

Amsterdamse Lezingen

2010-05-01T13:33:00.002+02:00

- Maandag 3 mei -
Stadsschouwburg
Tirza
Aanvang: 20.30 uur.
Met: Kees Hulst, Ariane Schluter en Sophie van Winden.

'Jörgen Hofmeester is alles kwijt. Zijn zorgvuldig gespaarde vermogen is in rook opgegaan. Zijn vrouw heeft hem verlaten voor een jeugdliefde. Zijn oudste dochter is een bed & breakfast begonnen in Frankrijk. De uitgeverij waar Hofmeester werkte heeft hem 'overtollig' verklaard. De enige voor wie hij nog leeft is Tirza, zijn 18-jarige dochter. Als Tirza thuiskomt met haar nieuwe vriendje Choukri, beseft Jörgen dat hij zijn ook zijn jongste dochter zal verliezen en slaan bij hem de stoppen door. Wat volgt is een nachtmerrie.'

Entree: € 10 tot 27,50 euro

- Woensdag 5 mei -
Felix Meritis
De grote vrijheidswedstrijd
Aanvang: 20.00 uur.

'Hoe vrij is Amsterdam anno 2010? Waar liggen de grenzen en hoe behouden we onze vrijheid in een stad waar alle belangen tegen elkaar opbotsen en vrijheden worden uitgevochten op de vierkante meter? De Grote Vrijheidsstrijd haalt alles uit de kast om hier een antwoord op te geven: bekende debaters, vrijheidsstrijders, kunstenaars en ideologen, maar ook theater, drinken, dansen en muziek. Iedereen mag zijn zegje doen over vrijheid. De Grote Vrijheidsstrijd vormt de jaarlijkse check-up van de vrijheid in Amsterdam en hierin gaan we door tot we antwoorden hebben!'

Entree: € 5,50

- Donderdag 6 mei -
Perdu
Presentatie Tsead Bruinja: Overwoekerd
Aanvang: 20.00 uur
Met: Met Pim te Bokkel, Meindert Talma, Hélène Gelèns, Bart FM Droog, Mark Boog, Annelie David en Guido van Driel.

'Overwoekerd is een zoekende, soms bijna religieuze bundel. Welk doel dient dit leven en kijkt iemand over onze schouders mee? Dit zijn gedichten voor wie wil lachen om zichzelf en de trivialiteiten van ons dagelijkse leven, en voor wie wil voelen hoe diep de liefde kan gaan.'

Entree: gratis

- Vrijdag 7 mei -
Perdu
De roman in perspectief
Aanvang: 20.00 uur.
Met: Jan Hein Hoogstad, Frans-Willem Korsten en Daniël Rovers.

'In ‘Bespaar me je literaire genietingen’ (NRC Handelsblad, 5 februari 2010) pleit Bas Heijne voor nieuwe kritische impulsen betreffende het romangenre, die voorbij gaan aan wat hij noemt het ‘voortsukkelende, door begripsverwarring beheerste debat over de noodzaak van schrijversengagement.’ Of hij hier zelf in slaagt, valt natuurlijk te betwijfelen. In ieder geval zijn wij het erover eens dat er sterke behoefte is aan een ander theoretisch geluid aangaande het genre van de roman.

Stichting Perdu start om deze reden een reeks avonden waarbij verschillende sprekers uitgedaagd worden een scherpe, frisse visie te formuleren, zich te positioneren ten opzichte van de vraag wat (bijvoorbeeld de esthetische) waarde van de roman eigenlijk nog inhoudt. Met het engagementdebat achter ons, gaan we op zoek – al dan niet met behulp van inzichten uit theoretische betogen van onze grote voorgangers – naar nieuwe, doordachte perspectieven op de bijzonderheid van de roman.'

Entree: € 7 / 5 euro (korting met vrienden-, studenten- of stadspas)

- Zondag 9 mei -
Theater van 't Woord
Uitreiking El Hizjra Literatuurprijs 2010
Aanvang: 14.00 uur.
Met: o.a. Mimoun Ouled Radi (Shouf Shouf Habibi)

'Voor de 18e keer wordt de El Hizjra Literatuurprijs uitgereikt; de belangrijkste prijs voor literair talent van Marokkaanse en Arabische afkomst. De prijs wordt voor verschillende categorieën uitgereikt: gedichten, verhalen, essays en toneelteksten. Eerdere winnaars zijn Mustafa Stitou, Abdelkader Benali, Hassan Bahara en Rodhan al Chalidi. De bekroonde verhalen en gedichten zijn gebundeld en worden deze middag gepresenteerd.'

Entree: € 7 / 5 euro (korting met studenten-, stads- of bibliotheekpas

- Maandag 10 mei -
deBalie
Faust - De Duivelskunstenaar
Aanvang: 17.00 uur.
Met: Pieter Steinz, Joep Leersen, Dick Tuinder en Margot Dijkgraaf

'Onlangs verscheen De duivelskunstenaar, een boek over dodenbezweerder, sterrenwichelaar en alchemist Johannes Faust (1480-1540). Zijn pact met de duivel maakte hem tot een van de geliefdste personages in het theater en de literatuur. In zijn boek ging Pieter Steinz, vanuit een levenslange fascinatie voor de Duitse magiër, op reis door de tijd en door Europa, op zoek naar de ziel van Faust. Vanmiddag introduceert Steinz eerst zijn boek: wat weten we over het leven van Faust? In welke Nederlandse kastelen spookte hij rond? Waarom lieten zo veel schrijvers en kunstenaars zich door hem inspireren? Wat heeft hij ons vandaag de dag nog te zeggen?'

Entree: gratis

- Woensdag 19 mei -
deBalie
Willem Elsschot: Kunstenaar in zaken
Aanvang: 20.00 uur
Met: Saskia de Coster, Koen Peeters, Thomas Verbogt, Jonathan van het Reve, Arjen Fortuin, Wunderbaum e.a.

'Op 31 mei is het 50 jaar geleden dat Willem Elsschot (Alfons de Ridder) overleed in zijn geliefde Antwerpen. Elsschot schonk ons onvergetelijke personages als Laarmans en Boorman en de monumentale dichtregels ‘Maar tussen droom en daad staan wetten in de weg’. Kleine romans als Een ontgoocheling en Kaas staan voor grote thema’s als mislukking en deceptie. Schrijvers Saskia de Coster, Koen Peeters, Thomas Verbogt en Jonathan van het Reve leggen elk op eigen wijze hun oor te luisteren bij een roman van Elsschot en verplaatsen zijn thema’s naar het heden: Wat kunnen Boorman en Laarmans ons nu nog leren over de huidige tijdgeest, waarin schaamteloze graaizucht en ondoordacht winstbejag hun tol eisen? Acteurs van het toneelgezelschap Wunderbaum laat enkele fragmenten uit het werk van Elsschot tot leven komen. '

Entree: € 10,00; € 8,00 (CJP/Pas65/Stadspas); € 5,00 (Studentenkaart)

- Dinsdag 25 mei -
Felix Meritis
Wat is de moeite van het verdedigen waard?
Aanvang: 15.00 uur

'In het debat staat het kunst- en cultuurbeleid centraal in nationaal en internationaal perspectief. Key-note speaker Frans Timmermans (oud staatssecretaris Europese Zaken, PvdA) belicht ondermeer vragen als: Wat is de positie van kunst en cultuur in de huidige democratie en wat zal het toekomstig maatschappelijk draagvlak daarvoor zijn?'

Entree: gratis

Helden

2010-04-28T21:04:00.006+02:00

Van 14 tot en met 25 april vond de derde reeks van de Week van de Klassieken plaats. Om dit evenement plechtig doch feestelijk te openen, zakte het kruim der classici af naar de Balie om het publiek te trakteren op een lofzang op hun favoriete klassieke held. De avond werd vakkundig ingeleid door Piet Gerbrandy. Uit diens introductie bleek al gauw dat er aan het algemeen geldende heldenconcept getornd zou worden.

Mij voorbereidend op een avond vol intertekstuele verwijzingen zette ik me schrap voor de eerste lezing. Niettegenstaande was mijn verbazing groot toen Rosita Steenbeek de klassieke mannelijke held aan haar intertekstueel begrip onderwierp en als gespreksonderwerp de heldin Medusa voorstelde. Steenbeek was die avond de enige die het aandurfde om zo expliciet een heldin op een voetstuk te plaatsen. After all: achter elke sterke man staat immers een sterkere vrouw. Dat wist ook de enige andere vrouwelijke spreker van die avond, Imme Dros. Hoewel Dros met Odysseus voor een mannelijke held opteerde, deed ze afbreuk aan diens mannelijke heroïek. Odysseus was misschien wel in staat een cycloop om de tuin te leiden, maar diens gemalin, Penelope, kreeg echter het laatste woord in hun saga. Dros heeft trouwens naar aanleiding van de Week van de Klassieken een geschenkboekje (Charisma) geschreven. Dat boekje was gedurende de actieweek gratis te verkrijgen bij aankoop van een klassieke titel uit het fonds van uitgeverij Atheneum of Ambo.

Een andere uitgave, die vervolgens aan het publiek werd voorgesteld, was de nieuwe Illias-vertaling van de Vlaming Patrick Lateur. Met zijn vertaling weet hij volgens mij de kloof te dichten tussen de oudheid en een moderne lezer zonder de oudheid te ‘disneyficeren’. Hij besprak Paris, degene die het aandurfde de vrouw van koning Menelaos te verleiden – en met succes. Sterker nog: later slaagde hij erin überheld Achilles dodelijk te verwonden. Nou ja, überheld? In de aangeboden fragmenten uit Troy kwam ook Achilles weinig fraai uit de verf. Liever nog dan dapper de vijand terug te drijven, lag hij na te puffen van zijn seksuele avonturen. Nooit kon je hem betrappen op trouw aan het vaderland, noch op een persoonlijke moraal.

In vrijwel alle lezingen won de antiheld het van de echte held. Zo ook bij Arjen van Veelen; hij nam het in zijn lezing op voor Sisyphus, in de versie van Camus. Om zijn bewondering voor Camus’ uitwerking van de mythe kracht bij te zetten, had hij een voetbalshirt van (keeper) Camus meegenomen. Vermakelijk.

Die avond heb ik opgestoken dat mythen erin geslaagd zijn hun weg te vinden naar de populaire cultuur en dat wij – zoals wel vaker in modern drama gebeurt – het liefst meevoelen met de ‘kleine’, kwetsbare helden. Zij tonen aan dat je geen Mick Jagger of Madonna hoeft te zijn om je avontuur tot een goed eind te brengen. Er is dus nog hoop voor ons, stervelingen.

Femke Vandevelde

Huisvrouw 2.0

2010-04-26T17:07:00.002+02:00

Al yoghurt lepelend, brood smerend en nieuws kijkend bladerde ik donderdagochtend door katern 2 van de Volkskrant – handig, dat tabloidformaat – toen bij pagina 43 ineens tot me doordrong wat ik twee pagina’s eerder precies had zien staan.

Een klein kadertje, links onderin: ‘Aanbevolen: De gelukkige huisvrouw ****’

In aanloop naar de Oscar-uitreiking en het vrijwel gelijktijdige Boekenbal hing in verschillende Amsterdamse boekhandels een poster van de kunstenaar Woes van Haaften: een gestileerd Oscar-beeldje met een opengeslagen boek in zijn hand, vergezeld door de slogan ‘Maar het boek was beter’. Van Haaften lichtte zijn keuze om boek en film in één project te verenigen toe in Het Parool: ‘Twee werelden waarin altijd het vreselijke cliché om de hoek komt kijken of je de film of het boek beter vond.’

Van Haaftens project kende een perfecte timing: de boekbewerkingen vliegen ons tegenwoordig om de oren. Volgens Robert Stam (2005) wordt het Angelsaksische discours over deze adaptaties beheerst door de stilzwijgende vooronderstelling dat het boek superieur is aan film. Boekverfilmingen ‘vampirize their sources’ en wee het gebeente van de regisseur die zich níet strikt aan de brontekst houdt. Maar in het geval van De gelukkige huisvrouw lijkt de vanzelfsprekende verhouding te wankelen. Vier sterren in de Volkskrant? Voor de duidelijkheid: het maximum haalbare aantal is vijf.

Inmiddels is het tien jaar geleden dat Heleen van Royen de Nederlandse letteren bestormde. Onder het 'grote publiek' werd haar debuut een bestseller, maar de kwaliteitskranten reageerden met vlijmscherpe kritieken. Margot Dijkgraaf schreef in NRC Handelsblad: ‘Niets dan clichés, eendimensionale dialogen en rechtlijnige karakters – om nog maar niet te spreken van het aan de haren erbij gesleepte einde en de huilerige wijze waarop hier een jonge vrouw wordt afgeschilderd. […] De gelukkige huisvrouw is niet meer dan pulp in hard-cover.’

Hoe anders luiden de oordelen over de film. Een greep uit de recensies: ‘een goede balans tussen humor en tragiek’, ‘debuut staat als een huis’, ‘ambitieuze mix van komedie, thriller en drama’. Natuurlijk is er ook kritiek, maar dat neemt niet weg dat het frappeert: sinds wanneer wordt een film welwillender bejegend dan het boek?

Heeft het te maken met de onbewuste vorm van klassedenken die aan de hiërarchie van boek boven film ten grondslag zou kunnen liggen? Veelgehoord commentaar van de liefhebbers van het woord: de filmindustrie moet met zijn grijpgrage vingers van de literatuur afblijven. Levert de verfilming geen gemorrel op omdat Van Royen simpelweg niet tot de literatuur wordt gerekend?
Is de onverwachte waardering wellicht te danken aan het scenario van Karen Holst Pellekaan en Marnie Blok? Verstraten (2008) constateert dat een ‘adaptatie dankzij zijn dubbele lagen oorspronkelijker’ kan zijn dan de roman. Hebben zij Van Royens roman van de nodige meerduidigheid weten te voorzien?
Of is het toch het Carice van Houten-effect? Het moet worden gezegd: als ze in de hoedanigheid van Lea na een bevalling from hell in een vlaag van blinde woede naar haar ontredderde echtgenoot schreeuwt: ‘En jij deed helemaal níets! Klootzak!’, dan kun je niet anders dan haar gelijk geven. Klaarblijkelijk is Van Houten niet bang om het stempel van vleesgeworden bestsellerpersonage te krijgen opgedrukt (de verfilming van Kluuns KEVBDD is amper uit de roulatie). Ziet zij iets wat wij niet zien?

Een andere kwestie: welke drijfveren zouden er ten grondslag liggen aan de verfilming? Natuurlijk is het commercieel aantrekkelijk om een succesnummer te recyclen. Met een nieuw omslag – Waldemar Torenstra in je boekenkast! – kan er zo een 'filmeditie' de boekhandel in (die inmiddels in de CPNB-topzestig de derde plaats inneemt). Maar draagt De gelukkige huisvrouw ook pregnante maatschappelijke thema’s in zich die een bewerking extra interessant maken? ‘Van een wat bredere maatschappelijke kijk is geen sprake,’ constateerde Margot Dijkgraaf in 2000. Tien jaar later lijkt het verhaal echter wel degelijk bij te dragen aan de immer prangende kwestie: was will das Weib? Het debat over de Nederlandse bevallingscultuur heeft met De gelukkige huisvrouw nieuw illustratiemateriaal, en nu hoogopgeleide vrouwen zich de woede van hun seksegenoten op de hals halen door liever koekjes te bakken met hun kinderen dan carrière te maken, is de inhoud van het begrip ‘huisvrouw’ misschien aan herziening toe.

Tien jaar geleden las ik De gelukkige huisvrouw voor mijn eindexamen. (Ter verdediging van de staat van het toenmalige literatuuronderwijs: het mocht, omdat ik het nieuwe feminisme van Lea afzette tegen dat van de hoofdpersoon uit Anja Meulenbelts De schaamte voorbij.) Deze week zag ik de verfilming. Vond ik de film of het boek beter? Daarop moet ik het antwoord schuldig blijven: van het boek staat me niets meer bij. Maar De gelukkige huisvrouw heeft me inmiddels wél met andere vragen opgezadeld.

Lezen en later lezen

2010-04-23T11:47:00.008+02:00

Inmiddels zal iedereen wel op de hoogte zijn van Apple’s nieuwste troetelkindje: de iPad. Veel vrienden van mij zijn fervent gadgetkoper en dus zijn er in mijn omgeving al een aantal iPad-eigenaren. De reacties zijn louter laaiend en het verslavingsgehalte is hoog. Wat mij echter opviel, was dat geen van mijn vrienden zich leek te interesseren voor de mogelijkheid van het digitale lezen. Nu kan het zo zijn dat ze überhaupt niet lezen, maar het kan ook zo zijn dat ze niet digitaal lezen. Na een kleine rondvraag bleek dat laatste het geval: ze lezen wel, maar ‘liever niet van een scherm’.

De enige oplossing voor het veelgehoorde bezwaar ‘ik kan en wil niet van een scherm lezen’ is de e-reader, en dus niet de iPad. Een e-reader maakt gebruik van digitale inkt, op digitaal papier. De pagina’s geven geen licht en zien eruit en lezen bijna exact hetzelfde als een papieren boek. Hierdoor kun je in principe urenlang lezen van het scherm, in tegenstelling tot bijvoorbeeld een computerscherm, waar men vaak knijpende ogen en een bonzend hoofd van krijgt.

De e-reader en de bijbehorende e-boeken zijn in opmars. Steeds meer auteurs geven hun boeken (ook) digitaal uit, uitgeverijen geven mondjesmaat toe en sites als Amazon proberen nu al een monopoliepositie te verwerven. Maar er is nog een hoop te doen. Boekenliefhebbers stribbelen heftig tegen, terwijl het ene na het andere marktonderzoek onder lezers uit de grond wordt gestampt. De indruk wordt gewekt dat het e-boek eigenlijk allang in ons dagelijks leven is verwerkt en dat het einde van het papieren boek in zicht is. Echter, de e-boeken leveren nog geen één procent op van de totale boekenmarktomzet. Paniek om niets, dus?

Gelukkig zijn er altijd Wijze Mensen Met Een Mening en die komen nog wel eens bijeen om anderen van deze mening op de hoogte te stellen. Zo bevond ik mij een tijdje geleden in Spui25, waar een lezing over de toekomst van de e-reader plaatsvond.

Paul Dijstelberge, docent Boekgeschiedenis en conservator bij de Bijzondere Collecties, ziet het allemaal niet zo zitten. Hij vindt die hele e-reader ‘onzin, een doodlopende weg’. Als voornaamste argument noemt hij het simpele feit dat het scherm te klein is. Daarbij vindt hij de opmaak van de digitale pagina’s niet prettig. ‘Er zijn niet voor niets vormgevers, de pagina’s van die digitale boeken zijn gewoon niet mooi.’ Bovendien kun je het boek niet op een willekeurige plaats openen, je moet digitaal bladeren en dat gaat stukken minder snel dan echt bladeren.

De meeste tegenstanders van de e-boeken leveren als argument dat een papieren boek een bepaalde emotie met zich meebrengt. Zo ook Carel Peeters, bekend essayist en criticus. Hij benadrukt de waarde van een goed gevulde boekenkast. Als je wilt weten hoe iemand in elkaar zit, hoe de kronkels in haar of zijn brein werken, is een blik in de boekenkast je eerste clue. Bovendien, ‘als je literatuur alleen nog maar digitaal gaat uitgeven, wordt het iets virtueels. Het object "boek" verdwijnt en wordt een ongrijpbaar pakket van bits en bytes. Er is dus niet meer zoiets als een boek "pakken", het is onzichtbaar geworden.’

Tot nu toe weinig positieve commentaren. Wat voegt de e-reader dan eigenlijk toe? Het voor de hand liggende voordeel is natuurlijk het feit dat je nu tientallen boeken in één apparaat kunt stoppen. Dat scheelt kilo’s in de koffer op vakantie en ruimte in de tas voor op het strand of terras. Volgens schrijver Hans Vervoort komt daar nog iets bij, en dat is de conserverende factor van het digitale boek. ‘Vroeger schreven auteurs voor de eeuwigheid, nu maar voor enkele maanden.’ De ‘toptiencultuur’ in boekhandels is de grootste terreur voor het huidige literaire klimaat. Zodra een auteur een maand of twee in de winkels ligt is het nieuwe er wel weer af en dus in de optiek van de boekhandelaren: tijd voor iets nieuws. En dat is waar het e-boek uitkomst biedt, aldus Vervoort. ‘Door het e-boek worden oude titels weer beschikbaar. Als je nu in een boekhandel vraagt naar iets van Adama van Scheltema word je voor gek verklaard. Dankzij het digitale boek zijn oude werken weer actueel te raadplegen, net zoals op de DBNL.’

Een bijkomend voordeel ligt aan de kant van de debutanten. Mizzi van der Pluijm, uitgever en directeur bij uitgeverij Contact, legt – in een prachtige speech – uit dat het tegenwoordig ontzettend moeilijk is om een debutant in de winkel te krijgen. Zeker als de debutant in kwestie geen transseksueel met een jeugd vol misbruik en geweld is. Als de debutant een ‘gewoon’ persoon is die in interviews alleen over zijn werk in plaats van over zijn leven wil praten, haken veel boekhandelaren af. Dergelijke figuren zijn niet te verkopen aan de pers, worden niet opgepikt door recensenten en worden uiteindelijk dus niet gelezen. Je hebt je boek voor niets geschreven.

De macht van de boekhandelaren is buitenproportioneel groot. Met het e-boek kunnen auteurs het huidige systeem van uitgeverijen en distributiekanalen omzeilen en gewoon zelf hun boek uitgeven. Desondanks is Van der Pluijm niet huiverig voor de toekomst van haar bedrijf. ‘We zien het e-boek als een kans, niet als een bedreiging. We denken dat de uitgever voor de bestaande auteurs juist een grotere rol zal gaan spelen, zeker de beschermende functie van de uitgeverij zal toe nemen.’ Ze doelt op het probleem van illegale digitale kopieën; piraterij is immers nauwelijks tegen te gaan.

En dat is een gevoelig punt. Want veel auteurs zien met angst in de ogen hun toekomstige inkomsten dalen. Boeken worden voor nop aangeboden op piratensites en illegale downloads zijn met twee muisklikken te vinden. Hangt boeken hetzelfde lot als de cd boven het hoofd? Wordt het boek het papieren equivalent van de discman? Zijn teksten straks net zo makkelijk te downloaden als muziek?

Een algemene conclusie was er na afloop niet. Geen van de sprekers kwam met een duidelijk, doortastend eindoordeel. Al met al valt er simpelweg nog veel te weinig over te zeggen, zoveel wordt het ding immers nog niet gebruikt. Heb je ooit iemand op een terras digitaal zien lezen? Misschien kwam deze lezing dus iets te vroeg. De cijfers die er zijn, suggereren dan ook dat de e-reader nog helemaal niet zo ver is. De aanbieders en onruststokers die dezelfde cijfers presenteren, doen alsof er al van alles aan de hand is. In dit stadium van het digitale lezen kan men echter enkel speculeren: bedenken hoe het zal gaan, uiten hoe je wilt dat het zal gaan, of juist wat je niet wilt. Maar vooralsnog zijn we aangewezen op de tijd, die het ons uiteindelijk, digitaal of analoog, wel zal gaan leren.

Liesbeth Rasker

Lamgelegd door de vulkaan en de KLM

2010-04-19T22:31:00.008+02:00

Als ik op donderdag 15 april op vliegveld Zanderij kom voor mijn terugvlucht naar Nederland met de KLM, wachten twee groundstewardessen van de SLM ons op: de vlucht is gecancelled. Aswolk, IJsland. Dit nieuws is al uren bekend, maar waarom de KLM email- en telefoonbestand niet gebruikt om de passagiers een berichtje te sturen: ik vraag het maar niet. “Er zijn ons geen berichten bekend van passagiers die tevergeefs naar het vliegveld zijn gekomen,” zegt een luchtvaartwoordvoerder later over de radio. Glashard liegen kost immers niks.

Ik ben een maand in Suriname om lessen te geven aan de Schrijversvakschool: Caraïbische literatuurgeschiedenis, Surinamistiek en interpretatie van Caraïbische teksten. Op maandag 19 april worden mijn derdejaarscolleges aan de UvA weer hervat. Dat één vulkaan de global village in de war kan sturen heeft wel iets moois. Er zijn mensen die dan in opstand komen tegen – in volgorde van belangrijkheid – de KLM, God en de vulkaan, maar dat helpt alleen hun bloeddruk verhogen. Ali Campbell, voorzanger van UB40, is zo iemand. Hij is in Suriname en zal op zaterdag een concert geven met zijn nieuwe band, maar hij weigert zijn hotel te verlaten, omdat hij geen schadevergoeding krijgt voor het feit dat hij pas op woensdag kan terugvliegen. Na een uur op hem inpraten begint hij zijn concert, dat om 8 uur moest beginnen, om kwart voor 1 ’s nachts. Hij zingt Bring me your cup, maar weet niet dat ze in Suriname cups zeggen als ze één beker bedoelen, en cupsen in het meervoud. Hij wordt compleet weggefloten.

Vrijdagochtend naar het KLM-kantoor. Instapkaarten blijven geldig, afwachten tot de vlucht zal gaan. Maar via de radio wordt een uur later omgeroepen dat iedereen zich moet aanmelden voor herregistratie. KLM-telefoonnummer onbereikbaar, kantoor zaterdag gesloten, maar we bereiken opeens wel een telefoniste die meldt dat we over een week, op vrijdag 23 april zullen worden teruggevlogen. Maandagochtend melden op het kantoor voor instapkaarten.

Volgens de nummering zijn er 140 wachtenden voor me in het bomvolle kantoortje, waar twee medewerkers minimaal 10 minuten per klant nodig hebben. De telefoon rinkelt onophoudelijk, niemand neemt op. Ik reken snel uit dat ik ’s avonds om 10 uur aan de beurt zal zijn. Maar dan komt er een mededeling dat iedereen mag weggaan die de dag ervoor zou vliegen, ze vertrekken vandaag nog. De laatst bijgekomen gaan dus het eerste weg. Ik heb mazzel: iemand geeft me haar nummertje, ik schuif 80 nummers op.

Ik vind zowaar een kuipstoeltje om te zitten. Links van me zit een marronman uit Tilburg, rechts een stadsnegerin uit de Stoelmanstraat, Paramaribo met een vredig slapende baby met krentjes op het hoofdje. Ze kijkt vuil naar de KLM-bedienden: “Allemaal homo’s hier,” zegt ze. Ik geloof dat ik het niet goed gehoord heb. “Allemaal homo’s,” herhaalt ze. Daar zal het wel aan liggen, want mevrouw Chocolaad, van wie ik zeker weet dat die degelijk hetero gehuwd is, is nergens te bekennen.

Uren wachten. Dan is de KLM-bediende zover dat hij me de reserveringscodes kan geven. Die zijn exact gelijk aan wat ik al had. En of ik morgen wil terugkomen voor de instapkaarten. Er begint een kleine vulkaan in me te koken. Wat de natuur al niet vermag. “Ja,” zegt de bediende, “want als iemand niet wil vliegen, kunt u eerder gaan.” Het is de logica van iemand die meent dat een uitgehongerde bende leeuwen dat smakelijke gazellekalfje niet zal verslinden. “Belt u morgen,” zegt de bediende.
“Er neemt toch niemand op,” zeg ik.
“Ik kan de telefoon ook opnemen en niets tegen u zeggen,” dreigt de bediende. Als ik mijn instapkaarten opeis, blaft hij dat ik dan absoluut ook niet eerder dan vrijdag 23 weg kan.

Ik sta buiten tussen de menigte op de stoep. Haal adem. Iemand heeft me gezegd dat er tegenwoordig een goeie slijterij is in Paramaribo. Die ga ik opzoeken. Ik krijg er koffie en er ligt een krant. “De KLM doet er alles aan om zijn klanten zo accuraat mogelijk voor te lichten,” lees ik.

Linkse en rechtse hobby's

2010-04-10T17:46:00.017+02:00

Een ludieke actie, die onderhand behoorlijk begint op te vallen: de ‘Linkse hobby’-stickertjes die overal in de stad op cultuur-gerelateerde abri’s geplakt zijn. Ik moet toegeven dat ik even nodig had om er de humor van in te zien (de foto’s op de site http://www.linksehobby.nu/ hielpen daarbij). Ik vatte aanvankelijk de ironie ervan niet. Zag achter elk stickertje een boze burger die er nu echt genoeg van had, van die linkse hobby’s. Een van de tallozen die momenteel achter politici aanlopen die de ‘eigen’ cultuur menen te beschermen tegen de tsunami van geldverslindende immigranten van niet-westerse afkomst door afschaffing van de cultuursubsidies.

Vandaag staat in de glossy weekendbijlage van NRC (NRC Weekblad) een interview met Fred Teeven, de nr. 3 op de VVD-lijst. Ook deze "harde werker" (Teeven zelf) heeft het niet zo op linkse hobby’s. Is hij te nuchter voor. "Niet slap ouwehoeren maar gewoon normaal doen", is zijn motto. Gewoon normaal. Wanneer je aan Teeven vraagt welk boek hij het laatst gelezen heeft, antwoordt hij steevast: "het wetboek". Teeven vindt dat een hele goeie. "Die is leuk hè?", zegt hij lachend. Leuk, ja, en ook een beetje stout, weet Teeven, want, zegt hij: "mensen die veel van cultuur houden, bewoners van de Amsterdamse grachtengordel, walgen hiervan. Omdat je in feite zegt: ik heb maling aan literatuur want dat is dom geneuzel". Ach zo. Meent Teeven dit? Ja hoor, het is waar, zegt hij, om daar als nuchtere VVD-er voor alle zekerheid ook nog maar even aan toe te voegen dat hij "niet zo heel erg lezerig" is.

Dat Teeven niet zo heel erg lezerig is, is vooralsnog alleen zijn eigen probleem. Er zijn wel meer niet zo heel erg lezerige VVD-ers. Misschien zijn linkse hobby’s niet voor rechtse mensen gemaakt. Wat me in het stuk wel enigszins verontrustte, is dat Teeven intussen met een ándere hobby schermt. Op beide foto’s laat hij zich afbeelden in hardlooptenue. Dat vond ik, als hardloper, wat onsmakelijk. En vooral: ongeloofwaardig. We zien de niet zo erg lezerige VVD-er rekken en strekken, bijna klaar om zijn dagelijkse kilometers te gaan maken. Langs de Maas natuurlijk, want Teeven verkeert in de nabijheid van al die andere harde werkers in de Rotterdamse haven.

Geloof het maar niet. Als deze groen-zwart geklede homp vlees een hardloper is, dan lijdt Dolf Jansen aan Obesitas. Teeven liegt. Hij heeft nog nooit een meter hardgelopen. Hardlopen is een linkse hobby.